Мақолалар

Қибла қандай қилиб аниқланади?

Чоп этилди Noyabr 4, 2019 Қибла қандай қилиб аниқланади?da fikr bildirishni o'chirish

(Давоми. Бошланиши ўтган сонларда)

Қиблага юзланиш намознинг шартларидан биридир. “Қибла” сўзи намоз ва дуода одамлар юзланадиган тараф маъносини англатади. Каъбанинг ости ҳам, усти ҳам мусулмонлар учун қибладир. Шу боис тоғ тепасида ёки чуқурликда Каъба тарафга юзланган киши қиблага юзланган бўлади.

Каъбани бевосита кўриб туриб, намоз ўқиётган киши унинг айнан ўзига юзланиши лозим. Уни тўғридан-тўғри кўрмаётган, ўзи ҳарамда турган киши Масжидул ҳа­ром тарафга, Ҳарамдан ташқарида турган киши эса ҳарам ҳудуди жойлашган тарафга юзланиши керак. Бунга қуйидаги ҳадиси шариф далолат қилади: Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади. «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Каъба масжид(ул-ҳаром) аҳлининг қибласидир. Масжид(ул-ҳаром) эса ҳарам аҳлининг қибласидир. Ҳарам – ер юзининг машриқию мағрибидаги умматим­нинг қибласидир”, – деганлар» (Имом Бай­ҳақий ривояти).

Барча фақиҳлар бехавотир киши қиб­лага юзланиши шарт эка­нига иттифоқ қи­лишган. Зеро, Аллоҳ таоло Қуръони ка­римда бундай буюрган: “…Юзингизни Масжиди Ҳаром (Каъба)томонга буринг! (Эй мўминлар, сизлар ҳам) қаерда бўлсангиз, юзларингизни ўша тарафга бурингиз!..” (Бақара сураси, 144-оят). Аммо душман ёки йиртқич ҳайвон хавф солиб турган ҳолатда намозда қиблага юз­ланиш шарти соқит бўлади.

Қиблани аниқлашни ўрганиш ҳар бир балоғатга етган мусулмонга вожибдир. Чунки киши ҳаёти давомида турли сафарларга чиқиши ва баъзи жойларда бўлиши мумкин. Ана шундай вазиятларда қибла тарафни аниқлаш ва қаерда бўлмасин, ибодатини мукаммал адо этиш шариат талабидир.

Қиблани аниқлашнинг фиқҳий манбаларда уламолар томонидан зикр қилинган кўплаб қадимий ва илмий услублари мавжуд. Фуқаҳоларимиз бунда ўта нозик қоидаларни ишлаб чиқишган. Ўз даврида бу борада алоҳида изланишлар олиб борган Ислом уламолари география, астраномия, геометрия фанларидан, ҳатто арифметик қоидалар ва тригонометрик функциялардан кенг фойдаланишган.

Қиблани аниқлашда қуйидаги услублар бугунги кун шароитида нисбатан қулай ва оммабоп ҳисобланади:

1. Қадимий масжид меҳроблари

Саҳобалар томонидан турли юртлар фатҳ қилинганда, биринчи навбатда, қиб­лани аниқлаб, масжидлар бино қилинган. Ушбу масжид меҳроблари орқали бошқа масжидларнинг ҳам қибласини аниқ­лаш кейинчалик одат тусига кирган ва барча фуқаҳолар томонидан унга эрга­шиш лозимлиги таъкидлаб келинган. Жум­ладан, ҳанафий мазҳабининг таниқли уламоларидан Саййид Аҳмад Таҳтовий бундай дейди: “Шаҳар ва қишлоқларда қиблани аниқлаш саҳоба ва тобеинлар томонидан белгилаб берган меҳроблар орқали бўлади. Улар ўрнатган меҳроблар орқали қиблага юзланишда биз ҳам уларга эргашишимиз лозимдир” (“Ҳошияту ала мароқил-фалоҳ”).

Ўрни келганда шуни ҳам айтиб ўтиш лозимки, мусулмонлар асрлар давомида ибодат қилиб келаётган қадимий масжид­ларнинг қибласи худди адолатли мусул­моннинг хабари каби сўзсиз қабул қилинади. Чунки улар ҳам қиблани аниқлашда ўз тажрибаларига суяниш билан бирга соҳа мутахассисларининг нозик илмий қоида­ларига риоя қилишган (“Қувайт фиқҳ энциклопедияси”, 36-жуз, 197-бет).

2. Юлдузлар

Асосан қутб юлдузига қараб қиблани аниқ­лаш мумкин. Чунки ушбу юлдуз доим бир жойда кўринади. Аммо ҳар бир ўлканинг қибласи бир-биридан фарқ қилади. Масалан, бизнинг минтақамизга нисбатан қибла жануби-ғарб тарафда жойлашган бўлиб, қутб юлдузини ўнг қулоғининг орқа тара­фида қолдириб юзланган киши қиблага юзланган ҳисобланади.

3. Қуёш

Қуёшнинг чиқиши ва ботиши, тушдан кейинги йўналган томонига қараб ҳам қиблани аниқлаш мумкин. Диёримизда Имом Абу Мансур Мотуридий раҳматуллоҳи алайҳнинг фатвоси асосида қуёшнинг ботиш ўрнига қараб масжидлар қибласи белгиланган. Имом Сарахсий нақл қили­шича, Имом Мотуридий раҳимаҳуллоҳ бундай деган: “Ёзнинг энг узун кунида қуёш ботган жойни белгилаб қўй. Сўнгра қишнинг энг қисқа куни қуёш ботган жойни ҳам аниқлаб, белгилаб қўй. Шу икки ало­мат ўртасидаги оралиқни учга бўлиб, ўнг томонингга икки ҳиссасини, чап томонингга бир ҳиссасини тақсимлаб юзлансанг, шу қибладир” (“Ал-Мабсут”).

Аммо бу кун очиқ ва мўътадил бўлган вақтда тўғри чиқади. Бошқа вақтларда тахминан иккаласининг, яъни қуёшнинг қиш ва ёз фаслидаги ботиш манзилининг ўртаси олинади.

4. Компас

Компас қаерда бўлса ҳам, фақат бир тарафни кўрсатиб туради. Мана шу билан тўрт тараф аниқланиб, қибла қаердалигини билиб олиш мумкин. Ҳозир қибла тарафни кўрсатувчи махсус компаслар ҳам ишлаб чиқарилган. Ана шу каби воситалар билан ҳам қиблани аниқлаш мумкинлигига фу­қаҳоларимиз фатво берганлар.

5. Мобил иловалар

Ҳозирги кунда қиблани аниқлашнинг энг қулай ва кенг тарқалган услуби мобил алоқа воситаларининг махсус иловаларидан фойдаланиш ҳисобланади. Айни пайтда бу каби иловаларнинг тури ва сифати турлича бўлиб, уларнинг барчаси, асосан, АҚШнинг Google компанияси томонидан тақдим этилган (qiblafinder.withgoogle.com) тизимига уланиш орқали амалга оширилади. Бунда фойдаланувчилар қибла йўналишини тўғри аниқлашлари учун мобил восита жойлашган манзилни аниқлаш хизмати­(GPS)ни фаоллаштиришлари талаб этилади.

Агар киши сафарда бўлса ёки бирор но­таниш жойда бўлса, аввало, ўша ердаги ишончли кишилардан қибла қайси тараф­далигини сўрайди. Агар уларнинг хабари­га шубҳа қилса ёхуд сўраш учун атрофи­да бирор киши топилмаса, юқорида зикр қилинган омилларни ишга солиб, қиблани аниқлаши мумкин.

 

Абдулатиф ТУРСУНОВ

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Фатво бўлими ходими

«Ҳидоят» журналининг 2019 йил, 9-сонидан