Зайнаб бинти Жаҳш ибн Риёб ибн Хузайма. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг аёллари, аммаларининг қизи,мўминларнинг онаси. Мусулмон бўлмасидан олдин исми “Барра”эди, деб ривоят қилинади. “Зайнаб” исмини унга Пайғамбаримиз (алайҳиссалом) берганлар. Куняси Уммул ҳакам.

Манбаларда Зайнаб (розияллоҳу анҳо) ҳижратдан 33 йил олдин, яъни милодий 590 йили Бану Асад уруғида дунёга келгани қайд этилади.Отаси Жаҳш ибн Риёб ибн Яъмар, Қурайш саййиди Абдулмутталибнинг куёви. Ибн Хузаймада насаби Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг насаблари билан туташади.Онаси саҳобия Умайма бинти Абдулмутталиб, Расулуллоҳ (алайҳиссалом)нинг аммалари.

Зайнаб бинти Жаҳш (розияллоҳу анҳо) Исломни қабул қилган илк аёллардан биридир.

Мадинага кўчилганидан сўнг Зайнаб бинти Жаҳш (розияллоҳу анҳо), Расулуллоҳ (алайҳиссалом)нинг тавсиялари билан, дастлаб буюк саҳобий Зайд ибн Ҳориса (розияллоҳу анҳо)га турмушга чиқади.Ривоятларда келтирилишича, Қурайш зодагонларидан чиққан гўзал Зайнаб бинти Жаҳш қуллардан чиққан Зайд билан турмуш қуришни истамайди ва Пайғамбар (алайҳиссалом)га эътироз билдиради. Муфассирлар Аҳзоб сурасининг 36-ояти мазкур муносабат билан нозил бўлганига иттифоқ қилганлар:«Аллоҳ ва Унинг пайғамбари бир ишни ҳукм қилганда – ҳеч бир мўмин ва мўминага (уни бажариш ёкибажармаслик) ишларида ихтиёр бўлиши мумкин эмасдир. Кимки Аллоҳ ва Унинг пайғамбарига итоатсизлик қилса, бас, у аниқ залолат билан йўлдан озибди».

Шундан сўнг Зайнаб (розияллоҳу анҳо) бу никоҳга розилик берди. Бироқмазкурникоҳузоқдавомэтмайди. Кўпўтмай,Зайдибн ҲорисЗайнаб (розияллоҳуанҳо)гаталоқберади. Иддавақтиўтгач,ҳижратнингбешинчийилиАллоҳтаолонингамригакўра, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)Зайнаб бинтиЖаҳшгауйландилар.Исломданолдинарабларасрандифарзандларигаўзнасаблариниберишар, шу сабабуларнингталоққилганхотинларигауйланишниҳаромсанашарэди. Ўшаодатгакўра, Пайғамбар (алайҳиссалом)Зайд ибн Ҳорис (розияллоҳуанҳу)ниозодқилганваўзларигаўғилқилиболганэдилар. Ҳаттоки, одамларуни“Зайд ибн Муҳаммад”дебҳаматашарди. АммоАллоҳтаолоасраболинган бола ҳечқачоннасабдакишинингўзфарзандикабибўлмаслигинитаъкидлайдивауниўзотасинингисмибиланчақиришгабуюради: «Уларни(асрандифарзандларни) ўзоталари (исми) биланчақирингиз. Шу Аллоҳназдидаадолатлироқдир. Бас, агаруларнинготаларинибилмасангиз, у ҳолда (улар) сизларнингдинийбиродарларингизвадўстларингиздир»(Аҳзоб, 5).

Шу тариқаасрандиўғилажрашганаёлгауйланишҳаммумкинлиги баёнқилинади: «(Эй Муҳаммад!) Эсланг, Аллоҳва Сиз (неъматларни)инъомэтганкишига(Зайд ибн Ҳорисга): «Жуфтингниўзингдасақла(талоққилишгашошма)! Аллоҳданқўрққин!», деб, АллоҳошкорқилувчибўлганнарсаниичингиздаяширганэдингизваАллоҳданқўрқишгаҳақлироқбўлганҳолингизда, Сиз одамлардан(таъналаридан) қўрққанэдингиз. Бас, Зайдундан(Зайнабдан)ҳожатиниадоэтгач(униталоққилгач), БизСизниунгауйлантирдик. Токи мўминларгаасрандиболалариўзхотинлариданҳожатлариниадоэтишгач(талоққилишгач), уларга(уйланишларида) қийинчиликбўлмаслигиучун(шундайқилдик). Аллоҳнингамриэсабажарилувчидир».(Аҳзоб, 37).

МазкурояторқалиЗайнаб бинтиЖаҳшниПайғамбар(алайҳиссалом)га Аллоҳтаолоникоҳлабқўйганимаълумбўлади. Уламоларушбутурмушнингҳикмативабаракотиданянабирисифатида“тўсилишояти”нингнозилбўлганиниэътирофэтишади: «Эй имонкелтирганлар! Пайғамбарнингуйларигафақатсизларнибирортаомгачақирилсагина,кирингиз!(Ўшандаҳам) унгаэришишгакўзтутибтурмангиз, балки чақирилганингиздакирингизватаомдансўнггапгаберилибкетмай, тарқалингиз! Зеро, буПайғамбаргаозорберур, у эсасизларданийманар. Аллоҳҳақ(гап)дан тортинмас. Қачонки, сизларулардан(пайғамбараёлларидан) бирорнарсасўрасангиз, пардаортидансўрангиз! Мана шу сизларнингдилларингизвауларнингдиллариганисбатанҳамтозароқ(иш)дир. СизларучунАллоҳнингпайғамбаригаозорберишваунданкейинаёлларигауйланишингизасломумкинэмасдир. ЧункибуАллоҳназдидаулкан(гуноҳ)дир» (Аҳзоб, 53).

МадинагаҳижратбошланганидаЗайнаб бинтиЖаҳш(розияллоҳуанҳо) биринчиларқаторидайўлгачиқди. Тоиф, ХайбарғазотларидаваВидоҳажидаэса, Расулуллоҳбиланбиргаэди.

Пайғамбаримиз (алайҳиссалом) Зайнаб (розияллоҳуанҳо)нингкўпнамозўқиши, рўзатутиши, тасбеҳвасалавотайтишиниэътирофэтганлар. БуҳақдаИмом Муслим ҳадисривоятқилган: «РасулуллоҳУмар ибн Хаттобга: “Зайнаб бинтиЖаҳш“аввоҳа”дир”,дедилар. Бир киши: “Ё Расулуллоҳ! Аввоҳанимадегани?”, дебсўради. У Зот:“хушуъватазарруқилувчидир”. Аллоҳтаоло:Албатта, Иброҳимҳалим,серқайғувасертавбадир(Ҳуд, 75), деган», дедилар.

МанбалардаПайғамбар (алайҳиссалом) Зайнаб (розияллоҳуанҳо)нияхшикўрганлари, Зайнаб (розияллоҳуанҳо) ҳам У зотниикромқилиб,ҳаркелишларигаичишлариучунасалшарбатитайёрлабқўйишиқайдэтилади. МазкурҳолОйшаваҲафса (розияллоҳуанҳо)ларнинграшкиникелтирарэди. БиркуниикковлариРасулуллоҳЗайнабнингуйиданкелишларибилан«Оғзингизданнохушҳидкелмоқда, нимаедингиз?»дейишгакелишиболадилар. Шу орқалиПайғамбар (алайҳиссалом)ни Зайнабданва у берадиганасалшарбатидансовутмоқчибўлишади.НохушҳидниёқтирмайдиганПайғамбар (алайҳиссалом) бирозтараддудланиб: «Асалегандим»,дейдиларвабунданкейинасалемасликкақасамичадилар. ШундаҚуръоникаримдаги«Таҳрим» сурасинингаввалгиоятларинозилбўлган.«Эй Пайғамбар! Нега хотинларингизнингрозилигиниистаб, Аллоҳ Сиз учунҳалолқилганнарсани(асални) ҳаромқилиболурсиз! Аллоҳмағфиратливараҳмлидир» (Таҳрим, 1).

Ойша (розияллоҳуанҳо) айтади: «РасулуллоҳнингаёллариорасидаменгатенглашмоқчибўладиганЗайнабданкўрадинияхши, Аллоҳгатақвоқилувчи, тўғрисўз, силаираҳмқилувчи, кўпсадақаберувчиваАллоҳгаяқинэтадиганамалларгаўзинибағишлайдиганаёлникўрмадим».

Зайнаб бинтиЖаҳш (розияллоҳуанҳо) хулафоирошидинларданҳазрат АбуБакрваҳазратУмар (розияллоҳуанҳум) даврлариникўрди. ҲазратУмарунгайилигаўниккимингдирҳамнафақатайинлади.СийраткитобларидаЗайнаб бинтиЖаҳшўшанафақанингбарчасинисадақақилибюбориширивоятқилинган.

Ойша (розияллоҳуанҳо)данривоятқилинади: «Набий (алайҳиссалом):“Менгақўлиэнгузунингизбиринчиетишади”(яъни,мендансўнгбиринчибўлибвафотэтади),дебайтардилар. У зотнингвафотларидансўнгбирортамизуйидайиғилибқолсак, қўлларимизузунлигиниўлчабкўрардик. Зайнаб бинтиЖаҳшвафотэтгунигақадар шундайқилдик. У кичкинагинааёлбўлиб, энгузунимизэмасди. Аллоҳунираҳматигаолсин. ШундагинабизНабий (алайҳиссалом) “қўлиузун” деб, кўпсадақа қилишни назардатутганларинитушундик.

ҲадискитобларидаЗайнаб онамиздан 11 та ҳадисривоятқилинган.Зайнаб бинтиЖаҳш (розияллоҳуанҳо) Умар ибн Хаттоб (розияллоҳуанҳу)халифаликдаврида, Ҳижрий 20йилиМадинашаҳридавафотэтди. ЖанозасиниУмар ибн Хаттоб(розияллоҳуанҳу) ўқиб, Бақиъқабристонигадафнэтилди.

Манбаларасосида

Салоҳиддин СИДДИҚОВтайёрлади.