ФАХРИДДИН АЛИ САФИЙ ҒИЖДУВОНИЙ ҲАҚИДА
Улар (Абдулхолиқ Ғиждувоний) Хожа Юсуф Ҳамадонийнинг (сирлари муқаддас бўлсин) халифаларидан тўртинчиси бўлиб, Хожагонлар табақасининг бошловчиси эди. Туғилган ва вафот этган ерлари Бухоро вилоятининг Ғиждувон даҳаси бўлиб, Бухородан олти фарсах (бир фарсах 6–7 чақирим) узоқликда эди. Азиз оталарининг исмлари Абдулжамил бўлиб, “имом” номи билан машҳур эди. Ўзлари Имоми Молик авлодидан. Ўз даврининг улуғи, зоҳирий ва ботиний илмларнинг олими. Румда сокин эди.
Ҳазрат Хожа Абдулхолиқнинг оталари Рум подшоларининг авлодларидан бўлиб, айтишларича, Хизр (алайҳиссалом) суҳбатдоши эди. Хизр (алайҳиссалом) уларга Абдулхолиқнинг туғилиши ҳақида башорат қилган ва шундай деб исм қўйишни буюрган эди. Айём ҳодисотлари сабабли Абдулжамил ўз аҳли оиласи билан Мовароуннаҳрга келиб, Ғиждувонда яшаб қолдилар. Ҳазрат Хожа Абдулхолиқ бул ерда туғилиб, Ғиждувонда нашъу намо топдилар. Ёшликларида Бухоро шаҳрига келиб, илм таҳсили билан машғул бўлдилар.
Устозлари имом Садриддин деган улуғ зот бўлиб, ўша замон уламоларининг машҳурларидан эди. Бир куни машғулотлар орасида устозлари ёнида тафсир ўқиб ўтириб:
«Раббингизга зорланиб ва хуфёна (овозсиз) дуо қилингиз! Зеро, У (дуода ва бошқада) ҳаддан ошувчиларни ёқтирмагай» (Аъроф сураси, 55) деган оятга етдилар. Абдулхолиқ устозларидан: «Бу хуфянинг ҳақиқати ва йўли қандай бўлади? Агар зокир (зикр айтувчи) баланд овоз билан ўқиса ёки зикр айтаётганида бирор аъзосини қимирлатса, ўзгалар бундан хабар топадилар. Агар дилида махфий айтса:
«الشيطان يجري من ابن آدم مجرى الدم»
(“Шайтон одам болаларининг ичда қон каби оқиб юради”) ҳадисининг мазмунига мувофиқ шайтон бундан хабар топади. Устоз унга: «Бу илми ладуний (Худо тарафидан бериладиган илм)дир, агар Ҳақ субҳонаҳу ва таоло сени бундан воқиф қилишни хоҳласа, сенинг олдинга аҳлуллоҳ (Аллоҳнинг валийлари)дан бирини юборади ва у сенга таълим беради», деди.
Ҳазрат Хожа Абдулхолиқ то Хизр (алайҳиссалом) билан учрашмагунларича интизорликда юрдилар ва учрашган пайтларида Хизр (алайҳиссалом) уларга вуқуфи ададий (зикрни тоқ айтиш)ни ўргатдилар.
«Фасл ул-хитоб» деган китобда зикр этилишича, Ҳазрат Хожа Абдулхолиқнинг йўллари тариқатда ҳужжат ҳисобланади. Улар барча фирқага мақбул эдилар ва доимо сидқу сафо йўлида, Мустафо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг шариати ва суннатига бидъат ва кибру ҳаво йўл топмаслигига саъю ҳаракатда бўлдилар ва ўз покиза йўлларини ғайрларнинг кўзидан ҳамиша пинҳон тутдилар. Уларга “дил зикри” (қалбан хуфя зикр айтиш)ни Хизр (алайҳиссалом) таълим бергандилар ва улар мазкур сабоққа доимо машғуллик кўргуздилар. Ҳазрат Хизр (алайҳиссалом) уларни фарзандликка қабул этиб, уларга: «Ҳовузга туш ва кўнгилда: “Ла илаҳа иллаллоҳу Муҳаммадур расуллуллоҳ” дегин», дедилар. Хожа шундай қилдилар, бу ишга машғул бўлиб, бундан кўп фойдалар топдилар. Ва уларнинг бу йўллари аввалдан то охиригача барча халойиқ наздида мақбул ва маъқул бўлди.
Шундан сўнг Хожа Юсуф Ҳамадоний Бухорога келиб қолдилар. Хожа Абдулхолиқ уларнинг суҳбатини топдилар ва Хожа Юсуф Ҳамадоний унда «зикри дил» борлигини билдилар. Хожа Юсуф Бухорода қанча муддат турсалар, Хожа Абдулхолиқ уларнинг суҳбатларида шунча вақт турдилар. Хожа Юсуф ва уларнинг шайхларининг йўли «зикри алония» (зикрни овоз чиқариб айтиш) усули бўйича эди. Хожа Абдулхолиқ эса Хизр (алайҳиссалом)дан «зикри хуфя»ни сабоқ олиб, шунга машғул эканини Хожа Юсуф билсалар ҳам, бироқ бу йўлни ўзгартиришни буюрмадилар ва: «Сиз улар томонидан шу йўлга буюрилибсиз, шу йўлни давом эттираверинг»,
дедилар.
Ҳазрат Хожа Абдулхолиқ ўзларининг баъзи китобларида қуйидагиларни ёзибдилар: «Йигирма икки ёшимда уйғоқ қалблиларнинг хожаси – Хожа Хизр (алайҳиссалом) мени шайхи раббоний – Юсуфи Ҳамадоний қўлига топширдилар ва мени тарбият қилишга васият этдилар, улар Мовароуннаҳрда эканлар, мен уларнинг хизматларида бўлдим ва кўп фойдалар олдим”.
Хожа Юсуф Хуросонга кетганларидан сўнг
Хожа Абдулхолиқ риёзатга машғул бўлдилар. Ҳол (руҳий қувват)ларини доимо пинҳон тутар эди. Валоят (валийлик қуввати) шу даражага етдики, бир намознинг вақтида Каъбага бориб келиш қувватига эга бўлдилар. Шом вилоятида уларга кўп муридлар пайдо бўлди. Хонақоҳ пайдо бўлди ва неча муддатлар иршод (халқни тўғри йўлга йўллаш) мақомида ўтирдилар ва содиқ талабгорларни Ҳақ йўлига даъват этдилар.
Тариқат одобида уларнинг бир насиҳатномалари бўлиб, бу насиҳатномани маънавий фарзандлари Хожа Авлиёи Кабир (қаддасаллоҳу сирраҳум) учун ёзган эди. Бу насиҳатнома ажойиб фойдалар ва ғаройиб манфаатларни ўз ичига олган бўлиб, тариқат йўлидаги барча кишиларга унга амал қилмасдан илож йўқ.
Хожагонлар тариқати биносининг асоси ҳисобланган қуйидаги саккиз сўз ҳам Хожа Абдулхолиқнинг калимоти қудсия (покиза, муқаддас сўзлари)дан ҳисобланади: “Ҳуш дар дам”, “Назар бар қадам”, “Сафар дар ватан”, “Хилват дар анжуман”, “Ёдкард”, “Бозгашт”, “Нигоҳдошт”, “Ёддошт”. Булардан ўзга нарсаларнинг барчаси пиндошт, яъни манманлик ва ғурур ҳисобланади…
Махфий қолмасинким, бошқа учта калима ҳам бўлиб, бу калималар мазкур тоифанинг истилоҳларидан ҳисобланади. Улар: “Вуқуфи ададий”, “Вуқуфи замоний” ва “Вуқуфи қалбий”дир, демак бу калималарнинг ҳаммаси ўн биттадир.
Ҳазрат Хожа Абдулхолиқ Хожагонлар шажарасининг сарҳалқа (бошловчи)си бўлганлари учун юқоридаги истилоҳий калималарни бу ерда тушунтириб кетиш зарурийдир, чунки бу азизларнинг тариқати (йўллари)ни билиш шу истилоҳларни тушунишга боғлиқдир. Улар қуйидаги рашҳаларда қисқа ё тўлиқ ҳолда уз баёнини топғусидир[2].
БИРИНЧИ РАШҲА. «Ҳуш дар дам»нинг маъноси шуки, ичкаридан чиқаётган ҳар бир нафас огоҳлик ва ҳузур юзасидан бўлиши, ғафлат унга ҳеч йўл топмаслиги керак ҳамда огоҳликка сарф этмоқ лозим. Кимки нафасни асрамаса, у нафасни йўқотди дейдилар, яъни бу йўл ва усулни йўқотибди, демакдир.
ИККИНЧИ РАШҲА. «Назар бар қадам» шуки, назари доим оёқ панжаларининг устида бўлсин, токи унинг назари сочилмасин ва кераксиз жойга тушмасин.
УЧИНЧИ РАШҲА. «Сафар дар ватан»нинг маъноси шуки, солик (тариқаг йўлида юрувчи) одамийликнинг табиатида сафар қилади, яъни одамийлик сифатидан фаришта сифатига ўтади, ёмонлик сифатидан яхшилик сифати томон кўчади.
ТЎРТИНЧИ РАШҲА. «Хилват дар анжуман» ҳақида. Ҳазрат Хожа Баҳоуддиндан (қаддасаллоҳу сирраҳу) сўрадилар: «Сизнинг тариқат йўлингизнинг асоси нима?» Жавоб берди: «Хилват дар анжуман, яъни ташқи томондан халқ билан, ички томондан Ҳақ билан бўлиш».
Хожа Авлиёйи Кабир айтадиларки, зикр (қаддасаллоҳу сирраҳ)да машғуллик шу даражага етиб борадики, юракдаги зикр ғалабасидан бозорга кирса, ҳеч қандай сўз ва овозни эшитмайди.
БЕШИНЧИ РАШҲА. «Ёдкард», бу зикри лисоний (тил зикри) ёки зикри қалбий (дил зикри)дир.
Мавлоно Саъдуддин Кошғарий (қаддасаллоҳу сирраҳу) айтадиларки, зикрни таълим беришнинг йўли шуки, шайх аввал дили билан: «Ла илаҳа иллаллоҳу Муҳаммадур Расулуллоҳ», дейди. Мурид эса диққатини жамлаб, кўнглини шайхнинг кўнгли рўпарасида тутади, кўзини очиб, оғзини маҳкам юмади, нафас олмай, эҳтиром ва кучли ички қувват билан юқоридаги зикрни айта бошлайди. Бу зикрни тили билан эмас, балки кўнглида айтади. Ҳибси нафас (нафас олмаслик)да чидасин ва бир нафасда уч марта айтсин, токи зикр ҳаловати кўнглига етсин…
ОЛТИНЧИ РАШҲА. «Бозгашт» шундайки, зикр айтувчи тили ёки дилида калимаи таййиба (Ла илаҳа иллаллоҳу Муҳаммадур Расулуллоҳ)ни айтгандан сўнг: «Худовандо, менинг мақсудим сенсан», сўзини такрорлайди. “Бозгашт” калимаси муридларни чалғитувчи турли фикрлардан халос этиб, холис зикр қилишга ёрдам беради.
ЕТТИНЧИ РАШҲА. «Нигоҳдошт» – ҳар хил фикрлардан халос бўлиш, ташқи оламдан ажралишга интилиш бўлиб, калимаи таййибани бир нафасда неча марта айтса ҳам, шу фурсат ичида диққатни бир жойга жамлаш керак.
САККИЗИНЧИ РАШҲА. “Ёддошт”дан мақсад Ҳақ субҳонаҳу ва таолони доимо завқу шавқ билан ёдда тутиб, огоҳ бўлишдир. Баъзилар уни «ғойиб бўлмайдиган ҳузур» деган ибора билан ҳам айтади. Баъзи ҳақиқат аҳлининг назарида у шундай бир мушоҳададурки, Ҳақ субҳонаҳу ва
таоло муҳаббати кўнгилни бутунлай ўзига қамраб олади, бу эса ёддоштнинг ҳосил бўлишидан даракдир.
ТЎҚҚИЗИНЧИ РАШҲА – вуқуфи замоний. Хожа Баҳоуддин (қаддасаллоҳу сирраҳу) буюрадилар: «Мурид босиб ўтувчи йўл бўлган вуқуфи замоний (замондан воқиф бўлиш) шундайки, банда доимо ўз ҳолидан воқиф бўлиши, ҳар бир лаҳзада унинг сифати ва ҳоли қандай: шукрга лойиқми ёки узргами, бундан огоҳ бўлиши зарур».
ЎНИНЧИ РАШҲА – вуқуфи ададий. Бу зикрда адад (саноқ)га риоя қилишдан иборатдир. Ҳазрат Хожаи Бузрук – Хожа Баҳоуддин (сирлари муқаддас бўлсин) буюрган эдилар: «Қалб зикрида ададга риоя қилиш паришон бўлган хаёлларни қувиб, диққатни бир ерга жамлашдир».
ЎН БИРИНЧИ РАШҲА – вуқуфи қалбий. Бу икки маънони ўз ичига олади. Бири шуки, зикр айтувчининг дили Ҳақ субҳонаҳу ва таолодан доимо огоҳ бўлади. Ҳазрат Эшон (Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор) ўзининг баъзи қудсий калималарида айтишича, вуқуфи қалбий дилнинг жаноби Ҳақ субҳонаҳу ва таолодан огоҳ бўлиши ва ҳозир туришидан иборатдир. Шу даражага етиши керакки, Ҳақ субҳонаҳу ва таолодан ўзга ҳеч нарса
дилда бўлмаслиги керак. Бундай огоҳликни шуҳуд, вусул, вужуд ва вуқуфи қалбий дейдилар.
Иккинчи маъноси шуки, зикр айтувчи ўз дилидан воқиф бўлиши керак. Яъни зикр пайтда мажозан дил деб аталувчи санобар барги шаклидаги бир парча гўштга бутун диққатини қаратиши лозим. Бу парча гўшт чап кўкракда жойлашган бўлиб, уни зикр айтишга мажбур ва машғул қилмоқ керак. Уни зикр ва фикрдан ғофил бўлишига йўл қўймаслик зарур.
[2] Рашҳалар қисқартирилиб берилмоқда.