Зулм қилган кишини кечириш
Ўзга инсонлар томонидан етган азиятга сабр қилиш, зулм қилиб, кечирим сўраган одамни афв этиб, кечириб юбориш нақадар улуғ хислат. Бироқ бу ҳақда сўз юритишдан олдин зулм нима экани ҳақида тўхталсак.
Шариатда бир инсоннинг моли, жони, дини ёки ор-номусига зарар етказиш зулмдир. Қаршимизда турган ҳар қандай инсонга ноҳақ муносабатда бўлишимиз ёмондир. Чунки айни зулм сабабли қаттиқ гуноҳга қолишимиз билан бир қаторда ўзаро муносабатларимизга путур етиб, аҳиллигимиз йўқолади. Энг даҳшатлиси, қиёматда зулм кўрган одам ўз ҳақига рози бўлиб, зулмкорни кечирмагунича, Аллоҳ таоло уни кечирмайди. Шунинг учун ҳам Аллоҳ Ўзига ва бандалари ўртасида зулмни ҳаром қилган ва ундан қаттиқ қайтарган.
«Аллоҳ таоло айтади: “Эй бандаларим! Мен зулмни Ўзимга ҳаром қилдим ва уни сизларнинг ўртангизда ҳам ҳаром этдим. Бир-бирингизга зулм қилмангиз”» (Ҳадиси қудсий).
Мўмин киши ҳеч қачон ўз биродарига зулм қилмайди. Бироқ Аллоҳ розилигига эришиш учун бунинг ўзи кифоя эмас. Мусулмон киши биродарини ўзгалар зулмидан қутқаришга ҳам ҳаракат қилиши керак. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: “Мусулмон мусулмоннинг биродаридир. У биродарига зулм ҳам қилмайди, уни (золим қўлига) ташлаб ҳам қўймайди” (Бухорий ва Муслим ривоятлари).
Бошқа ривоятда «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: “Биродаринг золим бўлса ҳам, мазлум бўлса ҳам, ёрдам бер!”»
Бир саҳобий: “Ё Расулуллоҳ! Биродарим мазлум бўлса-ку, ёрдам бераман. Аммо у золим бўлса, қандай ёрдам қиламан?” деди. Шунда Пайғамбаримиз (алайҳиссалом): “Уни зулм қилишдан қайтар, мана шу унга қилган ёрдаминг бўлади”, дедилар» (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти).
Ҳар вақт зулм қилишдан сақланиб, катта зулмдан янада эҳтиёт бўлишимиз лозим. Яъни, Аллоҳдан бошқага ибодат қилиб, ибодатни ҳақиқий ўз ўрнидан бошқа ўринга қўймаслигимиз керак. Аллоҳдан ўзгага ибодат қилиб, унга ширк келтиришимиз улкан гуноҳ бўлиб, катта зарар кўрамиз. Қуръони каримда:
«Эсланг, Луқмон ўғлига насиҳат қилиб, деган эди: “Эй ўғилчам! Аллоҳга ширк келтирмагин! Чунки ширк улкан зулмдир”» (Луқмон, 13).
Аллоҳ барчамизни бошқаларга ва ўз жонимизга зулм қилиб қўйишдан сақласин.
“Афв” сўзи луғатда тарк қилиш, ўчириш маъноларини билдиради. Имом Кафавий: “Афв қудрати етиб туриб, зарар етказмасликдир. Ким уқубат беришга ҳақдор бўлатуриб, уни тарк қилса, ундан кечса, афв этган бўлади”, деганлар.
“Афувв” Аллоҳ таолонинг гўзал сифатларидан биридир. Ушбу исм муболаға вазнида бўлиб, Аллоҳнинг афви ниҳоятда кенг эканини билдиради. Яъни, Аллоҳ таоло бандалар содир этган кўплаб гуноҳларни ўчириб, кечиб юборувчи ва азобдан қутқарувчи Зотдир. Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади:
“Яхшиликни ошкора қилсангиз ҳам, пинҳона қилсангиз ҳам ёки ёмонликни афв этсангиз ҳам, албатта, Аллоҳ афв этувчи ва қудратли Зотдир” (Нисо, 149).
Жиноят қилганлардан ўч олишга кучи етатуриб, уни кечириш юксак фазилат. Имом Ғаззолий (раҳматуллоҳи алайҳ) айтади: “Афувв Аллоҳ таолонинг сифатларидандир. У ёмонликларни ўчириб, гуноҳларни кечирадиган Зотдир. Бу “Ғофур”лик маъносига яқиндир. Балки ундан ҳам авлороқдир. Чунки “Ғуфрон” беркитиш маъносини беради. “Афувв” эса бутунлай ўчириб юборишни ифодалайди”. Аллоҳ таоло бундай марҳамат килади:
“Афвни (қабул қилиб) олинг, яхшиликка буюринг, жоҳиллардан эса юз ўгиринг!”(Аъроф, 199).
Ушбу оят нозил бўлганида, Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Жаброил (алайҳиссалом)дан уни шарҳлаб беришни сўраганлар. У зот жумладан: “Аллоҳ таоло сизга буюриб айтмоқдаки, сизга зулм қилган кишини сиз афв этинг, сизга бермаган кишига сиз беринг, сиздан узилиб кетган кишига сиз яқинлашинг!” деганлар.
Бу ҳақда бошқа оятларда бундай марҳамат қилинади:
“Бас, Аллоҳ Ўз амрини келтиргунча уларни афв этиб, (хатоларидан) ўтинг” (Бақара, 109).
“Яхшилик билан ёмонлик баробар бўлмас. Сиз (ёмонликни) гўзалроқ (муомала) билан даф этинг! (Шунда) бирдан сиз билан ўрталарингизда адоват бўлган кимса қайноқ (қалин) дўстдек бўлиб қолур” (Фуссилат, 34).
Аллоҳ таоло ушбу оятлари орқали Ўз Ҳабибини яхшилик қилишга чақириб, жоҳил-нодонлардан юз ўгиришга, улар томонидан содир бўлган ёмонликларни кечиришга буюрмоқда. Чунки яхшилик билан ёмонлик ҳеч қачон тенг бўлмаган ва бўлмайди ҳам. Ёмонликка ҳам яхшилик қилинса, душман дўстга айланиб қолиши мумкин.
Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Аллоҳ таолонинг амрларига “лаббай” дея, ҳаётларида афв борасида инсон қилиши мумкин бўлган даражадаги ишнинг барини қилдилар.
Пайғамбарликларининг ўнинчи йиллари ўтиб ҳам қурайшликлардан ижобий натижа чиқмагач, Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Зайд ибн Ҳориса (розияллоҳу анҳу) ҳамроҳлигида Тоифга бордилар. У зот шояд Тоифда дин ишлари юришиб кетса, деган умидда қабила оқсоқоллари билан учрашиб, уларни Исломга чақирдилар. Аммо улар унашмади, аксинча, Пайғамбаримиз (алайҳиссалом)ни масхара қилдилар. Бу ҳам етмагандай, ўзларининг эси паст, бебош болаларини Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг ортларидан қичқиришга, сўкиб, тош отишга юбордилар. Тоифликлар йўлнинг икки четида туриб, у зот ўтаётганида аёвсиз тошбўрон қилишди. Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг оёқлари қонади ва ғамгин бўлиб, Аллоҳ таолога илтижо қилдилар.
Шунда Аллоҳ таоло у зотнинг ҳузурларига фариштани[1] юборди. У келиб, икки тоғни аҳли Тоиф устига бостириб, уларни ҳалок қилишга изн сўради. Пайғамбаримиз (алайҳиссалом) бунга изн бермай, фариштага: “Уларнинг зурриётидан Аллоҳнинг ёлғиз Ўзига ибодат қиладиган, Унга ҳеч нарсани шерик келтирмайдиган кишилар чиқишини умид қиламан”, дедилар.
Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) кофирлар билан бўлган жангда эдилар. Кофирлардан бири мусулмонлар томонидан эътиборсизликни кўриб, билдирмасдан Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг бошларига қилич кўтариб келди. Ва: “Сени мендан ким ҳимоя қилади?” деди. У зот: “Аллоҳ”, дедилар. Шунда ҳалиги кофирнинг қўлидан қилич тушиб кетди. Расулуллоҳ қилични олдилар-да: “Сени мендан ким ҳимоя қилади?” дедилар. У: “Яхшилик қилувчи бўл”, деди. Расулуллоҳ: “Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига ва мен Унинг элчиси эканимга гувоҳлик бер” дедилар. У: “Йўқ, йўқ, лекин мен сенга қарши урушмайман, сен билан бирга ҳам бўлмайман ва сенга қарши курашаётган қавм билан ҳам бирга бўлмайман”, деди. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) уни қўйиб юбордилар. У шерикларининг олдига бориб: “Мен ҳозир инсонларнинг энг яхшиси ҳузуридан келдим”, деди.
Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. Бир яҳудий аёл Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ейишлари учун заҳарланган қўй гўшти олиб келди. Гўштнинг заҳарлангани маълум бўлгач, ҳалиги аёлни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг ҳузурларига олиб келишди. Ундан нима учун бундай қилганини сўрашди. У: “Сизни ўлдирмоқчи эдим”, деди. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Аллоҳ сени бунга қодир қилмайди”, дедилар. Саҳобийлар: “Уни ўлдирамизми?” дейишганида, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Йўқ”, дедилар.
Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) зулм-азият кўрган ҳолатларида ҳам юзларидан оққан қонларини артиб, яна ўша золимлар ҳақига хайрли дуо қилиб: “Парвардигоро! Қавмимни Ўзинг мағфират этгин. Улар билмасдан қиляптилар!” дердилар.
Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) буюк фатҳ кунида ўн минг қўшин билан Маккага кириб келдилар. Мушрикларнинг Каъбага ўрнатилган бут-санамларини парчалагач, Билол (розияллоҳу анҳу)га азон айтишни буюрдилар. Сўнг Каъба олдида туриб бир вақтлар ўзларини Маккадан ҳайдаган, эндиликда бўйин эгиб турган Макка аҳлига юзландилар. Улар “бугун энди Муҳаммад бизни ўлдиради” деган гумонда қўрқувдан қаттиқ қалтирашаётганди. Шунда у зот (алайҳиссалом): “Мени нима қилади, деб ўйлайсизлар?” дедилар. Улар: “Яхшилик, эй олижаноб биродаримизнинг ўғли”, дейишди. У зот (алайҳиссалом): “Боринглар, сизлар озодсизлар. Бу кун сизларга айблов йўқ. Аллоҳ сизларни мағфират қилсин. У раҳм қилувчиларнинг раҳмлироғидир”, дедилар.
Шунда уларнинг кўплари гуруҳ-гуруҳ бўлиб Аллоҳнинг динига киришди. У зот (алайҳиссалом) ушбу ояти каримани ўқидилар:
“Аллоҳнинг раҳмати сабабли (Сиз, эй Муҳаммад) уларга (саҳобаларга) мулойимлик қилдингиз. Агар дағал ва тошбағир бўлганингизда, албатта, (улар) атрофингиздан тарқалиб кетган бўлур эдилар. Бас, уларни афв этинг, (гуноҳлари учун) кечирим сўранг”(Оли Имрон, 159).
Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) кўрсатган бундай кечиримлиликни доимо ёдда тутишимиз лозим. Шунда Аллоҳ таоло у зотни бизга, яъни умматга бежиз ўрнак қилмагани намоён бўлади.
Аллоҳ таоло:
“(Эй имон келтирганлар!) Сизлар учун – Аллоҳ ва охират кунидан умидвор бўлган ҳамда Аллоҳни кўп ёд қилган кишилар учун Аллоҳнинг пайғамбарида гўзал намуна бордир”(Аҳзоб, 21), деб марҳамат қилганидек, биз умматга афв борасида ҳам намуна бўлган зот (алайҳиссалом): “Сизга зулм қилган кишини афв қилинг”, дедилар. Инсон баъзан жамиятда кимгадир зулм қилиши ёки кимдандир зулм кўриши табиий. Ўзгаларга зулм қилиб қўйганида ундан узр ва кечирим сўраши қанчалар муҳим бўлса, ўзи зулм кўриб қолган пайтида ҳам золимни кечириши улкан фазилатдир. Бу мақталган сифатлардан эканини унутмайлик. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:
“Улар (мазкур тақводорлар) фаровонлик ва танглик кунларида ҳам хайр-садақа қиладиган, ғазабларини ютадиган, одамларни (хато ва камчиликларини) афв этадиганлардир. Аллоҳ эзгулик қилувчиларни севар”(Оли Имрон, 134).
Дарҳақиқат, турли-туман хулқ-атворли одамлар орасида яшар эканмиз, албатта, улардан бир қанча озор-азиятлар кўрамиз. Агар ҳар бир шундай кўнгилсизлик бизга қаттиқ таъсир этиб, ғамга ботириб қўяверса, шубҳасиз, бутун ҳаётимиз азобга айланади. Шу боис имкон қадар ён-атрофимиздагиларнинг хатолари, билиб-билмай етказган озорларига сабр қилиб, кечиришга ҳаракат қилайлик. Шунда бир-биримизга меҳр-муҳаббатимиз зиёда бўлади. Гоҳо бошқалардан бирор ёмонлик ёки зулм ўтса ҳам, синов деб қабул қилишимиз зарур. Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади:
«Биз сизларнинг баъзиларингизни баъзиларингиз учун фитна-синов қилиб қўйдик – (қани) сабр қила олурмисизлар? Раббингиз эса кўриб турувчи Зотдир» (Фурқон, 20).
Аллоҳ таоло ғазабни ютиш ва инсонларни афв қилишни бежиз Ўзидан қўрқадиган бандалар сифатидан қилмаган. Чунки ушбу икки иш ҳар кимнинг ҳам қўлидан келавермайди. Бунинг учун қалбда мустаҳкам имон, охиратдаги савобга умид, енгилмас ирода ва юксак сабр-бардош керак. Сабр ва афв, ҳақиқатан, улуғ сифатлардандир:
“Албатта, ким (азиятларга) сабр қилса ва Аллоҳ учун кечириб юборса, шак-шубҳасиз, бу пухта ишлардандир”(Шўро, 43).
Яъни, етган зулмга сабр қилиш ва зулм қилган кишидан қасос олмасдан, уни кечириб юбориш энг афзал, балки энг тўғри ишлардан ҳисобланади.
Ғазабни ютиш инсонларга ғазабини сочмаслик, уларга ёмонлик қилишдан ўзини тийиш билан бўлади. Бу эса кишининг қалби имон билан тўла эканининг аломатидир. Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) марҳамат қилиб: “Ким ғазабини амалга оширишга қодир бўлатуриб, ғазабини ютса, Аллоҳ унинг қалбини хотиржамлик ва имон билан тўлдиради”, деганлар (Имом Бухорий ривояти).
Одамларнинг хато ва камчиликларини кечириш ғазабни ютишнинг давомидир. Яъни, ҳақиқий тақводор фақатгина ғазабини ютиб қўяқолмайди, балки ана шу ғазабини қўзғаган одамдан ўч олишга кучи етса ҳам, уни кечиради. Муфассирлар оятларда келган “афв қилувчилар” калимасини, қасос олишга кучи етиб, кечирадиганлардир, деб тафсир қилишган. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан ривоят қилади: “Ким зулм қилган кишини афв қилса, Аллоҳ унга бу сабабли фақат азизликни зиёда қилади” (Имом Термизий ривояти).
Қуръони каримда:
“Парвардигорларининг “юзини” истаб, (турли машаққатларга) сабр қилиб, намозларини баркамол адо этган ва Биз ризқ қилиб берган нарсалардан хуфёна ва ошкора эҳсон қилган ҳамда ёмонликка яхшилик қайтарадиган зотлар, айнан ўшалар учун дунё оқибати (жаннат) бордир” (Раъд, 22), дея марҳамат қилинган.
Яхшилик қилиш, ғазабни ютиш ва кечириш натижасида улуғ даражага эришиш, Аллоҳ таолонинг муҳаббатини қозониш ҳар бир мўмин банданинг истаги, орзуси десак, муболаға бўлмайди.
Ал-Асбаҳонийдан қилинган ривоятда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бундай марҳамат қилганлар: «Қиёмат куни Аллоҳ бутун халойиқни жамлаганида, бир нидо қилувчи: “Фазл эгалари қани?” деб нидо қилади. Шунда озчиликни ташкил қилувчи бир гуруҳ инсонлар турадилар. Улар жаннат сари шошиб юрадилар. Уларни фаришталар кутиб олиб: “Жаннат сари шошиб келяпсизлар”, дейишади. Улар: “Биз фазл эгаларимиз”, дейишади. Фаришталар: “Фазлларингиз нимадан иборат эди?” дейдилар. Улар: “Агар бизга зулм қилинса, сабр қилар эдик. Ёмонлик қилинса, кечирар эдик. Жоҳиллик қилинса, ҳалимлик қилардик”, дейишади. Уларга: “Жаннатга киринглар, амал қилувчиларнинг ажри қандай ҳам яхши”, дейилади».
Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан қилинган яна бир ривоятда: «Қиёмат куни Аллоҳнинг ҳузурида умматлар тиз чўкиб туришганида: “Ажри Аллоҳнинг зиммасида бўлган кишилар турсин”, деб нидо қилинади. Шунда дунё ҳаётида одамларни афв этганларгина турадилар», дейилган.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади:
«(Ҳар қандай) ёмонликнинг жазоси худди ўзига ўхшаш ёмонликдир. Бас, ким афв этиб (ўртани) тузатса, бас, унинг мукофоти Аллоҳнинг зиммасидадир. Албатта, У золим (тажовузкор)ларни севмас» (Шўро, 40).
Биз, мусулмонлар фазл эгаларидан бўлиб, дунёда бизга нисбатан содир бўлган камчиликларни афв қилишимиз лозим бўлади. Шундагина қиёмат куни тўлиқ мукофотга эришамиз. Яъни, “Аллоҳ эзгулик қилувчиларни севар” (Оли Имрон, 148), деган таърифга муносиб бўламиз.
Ушбу ўринда яна бир нарсага эътибор қилиш зарур. Ҳар қандай зулм ёки тажовузкорлик Аллоҳ белгилаган чегаралардан ошмаслиги керак. Акс ҳолда ўч олинади. Ойша онамиз (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Аллоҳнинг ҳадларидан бирор ҳад оёқости қилинмагунча, зулм учун ўч олмасдилар. Агар Аллоҳ ҳадларидан бирор нарса оёқости бўлса, инсонларнинг энг ғазаблисига айланар эдилар. Икки иш ўртасида ихтиёр қилсалар, гуноҳ бўлмаса, уларнинг енгилини танлардилар”.
[1] Яъни, Жаброил (алайҳиссалом)ни.

Усмонхон АЛИМОВнинг
“Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг муборак васиятлари”
китобидан (2-жилд)
Асар “Мовароуннаҳр” нашриётида чоп этилган.
Нашриётдан харид нархи 30000 сўм