Ўлим келишидан олдин ҳаётни қадрла
Ўлим ва ҳаёт дунё ва охират демакдир. Улар бир-бирига боғлиқ икки диёр. Дунё – ҳаёт ва фонийлик диёри бўлса, охират – жазо ва боқийлик диёридир. Дунё амалларимиз экинзори бўлса, охират – экинларимиз хирмони. Аллоҳ таоло бу икки диёр ҳақиқатини қуйидагича баён қилади:
Яъни: “(У) сизларнинг қайси бирингиз чиройлироқ (савоблироқ) амал қилувчи эканингизни синаш учун ўлим ва ҳаётни яратган Зотдир. У Азиз (қудратли) ва Кечиримлидир” (Мулк, 2).
Оятда келган тартибга биноан, аввало, ўлим ва унинг ҳақиқати борасида қисман тўхталиб ўтиш мақсадга мувофиқдир.
Ўлим банданинг дунёдаги ҳаётини ниҳоялайди. Бу Аллоҳ таолонинг барча бандалари устидан ўз ажаллари етганида келадиган ва азалдан жорий қилиб қўйган ўзгармас ҳукмидир. Раъд сурасининг 38-оятида:
Яъни, “…Ҳар бир вақт учун (муносиб) битик (ҳукм) бордир”, дея бу дунё ҳаёти вақтининг ҳам тугаши муқаррар экани эслатилади.
Бошқа бир оятда бу маъно янада очиқроқ баён қилинади:
Яъни: “(Ер) юзидаги барча мавжудот фонийдир. Улуғлик ва икром соҳиби бўлмиш Раббингизнинг «юзи» боқий қолур” (Ар-Раҳмон, 26–27). Боқийлик, абадийлик ва абадий ҳаёт Аллоҳга хос. Қолган барча махлуқ борки, ўлимга маҳкум, ўлим шарбатини албатта тотади.
Аллоҳ таоло Ўзининг набийи, барча махлуқотлари ичидан саралаб олгани Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га ҳам:
Яъни: “(Эй Муҳаммад!) Албатта, Сиз ҳам ўлувчидирсиз, улар (мушриклар) ҳам ўлувчидирлар” (Зумар, 30), деб хитоб қилган.
Демак, ўлим барчамизнинг бу дунёдаги ҳаётимизни ниҳоясига етказувчи, бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтказувчи ва амал диёридан ҳисоб диёрига кўчирувчидир. Шоир айтганидек:
Аждодлар сингари биз ҳам омонат,
Замон-чи, қолади тонгла қиёмат.
Кундузлар ўтади, кеча қайтади,
Қуёш ботганида, Ой қолар албат.
Энди бир куни барчамизнинг бошимизга келадиган ўлимга ҳозирлик кўришимиз учун вақтинча омонат қилиб берилган ҳаёт ҳақида фикр юритайлик. Ҳаёт аслида бизга берилган улкан неъмат, боқий ва ҳақиқий охират диёрига тайёргарлик фурсати, унумли фойдаланиб қолинмаса, кейин надомат чекишга сабаб бўладиган ғанимат.
Ҳақиқий имон эгаси ҳаёт ҳақиқатини Қуръон оятлари орқали англашга ҳаракат қилади. Аллоҳ таоло бундай баён қилади:
Яъни, “Билингизки, бу дунё ҳаёти фақат ўйин, беҳудалик, зийнат, ўзаро фахрланиш ва мол-дунё ҳамда фарзандларни кўпайтиришдан иборатдир. (У) бамисоли бир ёмғирки, унинг (сабабидан униб чиққан) гиёҳ кофирларни таажжубга солур. Сўнгра у қуригач, уни сарғайган ҳолда кўрасиз. Сўнгра у ўтин бўлиб қолур. Охиратда эса (қай бирларингиз учун) қаттиқ азоб, (қай бирларингиз учун) Аллоҳ томонидан мағфират ва ризолик бордир. Дунё ҳаёти фақат алдов матоҳидир” (Ҳадид, 20).
Дунё ҳаёти билан охират ҳаётини қиёслаб келган бу каби оятларни Қуръоннинг 64 жойида учратамиз. Ҳар бир ақл эгаси имони ва тафаккури даражасига қараб, улардан хулоса чиқариб олиши мумкин.
Шубҳасиз, ҳаёт ғанимат, қанчалик узоқ яшамайлик, барибир бир куни бу дунёни ташлаб кетамиз. Айни ҳақиқатни ҳар куни кўриб, ҳар соат ҳис қилиб турамиз. Сўнг боқий, ниҳоясиз, мангу ҳаётга – охират ҳаётига кўчиб ўтамиз. Шунга ишора қилиб, Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтадилар: “Ақлли киши ўз нафсини ҳисоб-китоб қилиб, ўлимдан кейинги нарса учун амал қилган кишидир” (Имом Термизий ривояти).
Аллоҳ таоло бизни бу ҳаёти дунё билан алданиб қолмасликка чақириб, тўплаган мол-дунёимиз ва қолдирган фарзандларимиз ўзимизга қарши ҳужжат бўлишидан огоҳ этиб, марҳамат қилади:
Яъни: «Эй имон келтирганлар! На мол-дунёларингиз ва на фарзандларингиз сизларни Аллоҳнинг зикридан (Унга ибодат қилишдан) чалғитиб қўймасин! Кимки шундай қилса, бас, ана ўшалар зиён кўрувчи кимсалардир. Сизларнинг (ҳар) бирингизга ўлим келганда: “Эй Раббим! Мени озгина (тирик) қолдирсанг-чи, мен садақа қилиб, солиҳ (банда)лардан бўлсам!” деб қолишидан илгари Биз сизларга ризқ қилиб берган нарсалардан эҳсон қилингиз! Аллоҳ бирор жонни ажали келганида кечга қолдирмас. Аллоҳ қилаётган (барча) амалларингиздан хабардордир» (Мунофиқун, 9–11).
Ҳаётда ёлғиз Аллоҳга ибодат қилишимизга, ҳамиша динимиз, халқимиз ва Ватанимиз учун манфаатли, хайрли амаллар устида бўлишимизга ҳамда ўзимиздан кўра муҳтожроқ кишиларга хайр-саховат кўрсатишимизга ҳеч нарса тўсиқ бўлмаслиги керак. Айни шу ишларимиз ўлимга тайёргарлигимиз бўлади.
Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан: “Қандай мўмин афзалроқ?” деб сўрашди. У зот: “Хулқи гўзал бўлгани”, дедилар. Ва яна: “Қандай мўмин ақллироқ?” дейишди. Шунда у зот: “Ўлимни кўп эслаб, унга чиройли тайёргарлик кўргани”, дедилар.
Ўлим фақат дунё ҳаётимиз ниҳояси бўлмасдан, балки кўчиш босқичи ҳамдир. Бу тўғрида Аллоҳ таоло инсоннинг яратилиш босқичларини зикр этганидан кейин, бундай хабар беради:
Яъни, “Сўнгра, албатта, сизлар (эй инсонлар!) мана шундан кейин, албатта, вафот этувчидирсиз. Сўнгра сизлар, албатта, қиёмат куни қайта тирилурсиз” (Муъминун, 15–16).
Биз, инсонлар бу дунёдан Аллоҳ биздан рози бўлган ва гуноҳларимиз кечирилган ҳолда чиқмоқчи ҳамда амал диёридан ҳисоб диёрига кўплаб яхшиликлар билан бормоқчи эканмиз, ўлимни унутмаслигимиз лозим.
Ҳаётимиз давомида қиёмат кунини ва ушбу куннинг биринчи босқичи бўлган ўлимни эслаб туриш ниҳоятда муҳимдир. Усмон ибн Аффоннинг озод қилган чўриси Умму Ҳоний айтади: «Усмон (розияллоҳу анҳу) бирор қабр олдига келсалар, йиғлаб, ҳатто соқоллари ҳўл бўлиб кетар эди. Шунда у кишига: “Жаннат ва дўзах зикр қилинганида йиғламайсиз, аммо қабрни эслаб йиғлайсиз?!” дейилди. Усмон (розияллоҳу анҳу): “Мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг: “Қабр охират манзилларининг биринчисидир. Ким ундан нажот топса, кейингилари осондир. Аммо ундан нажот тополмаса, кейингилари унга ниҳоятда қийиндир”, деганларини эшитганман”, дедилар».
Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Мен қабрдан ҳам кўра қўрқинчлироқ манзарани кўрмаганман”, дедилар (Имом Термизий ривояти).
Қабр ва ундан кейинги ҳолатлар нақадар хатарли эканини яхшилаб идрок этмоқчи эканмиз, келинглар, Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) ривоят қилган ҳадисга қулоқ тутайлик. У киши айтадилар: “Биз ансорлардан бўлган бир кишининг жанозасида Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) билан бирга иштирок этдик. Қабристонга бориб, маййит лаҳадга қўйилгач, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ўтирдилар. Биз ҳам атрофларига ўтирдик. Бошимизга худди қуш қўнгандек ўтирар эдик. У зотнинг қўлларида асо бўлиб, у билан ер чизиб ўтирардилар. Сўнг бошларини кўтариб икки ёки уч маротаба: “Қабр азобидан Аллоҳ паноҳини сўранглар”, дедилар–да, яна давом этдилар: «Албатта, мўмин банда дунёдан узилиб, охиратга юзланиб турган вақтида самодан юзлари оппоқ бўлиб, худди қуёшдек порлаб турган фаришталар қўлларида жаннат кафани ва жаннат хушбўйлиги билан тушиб, унинг олдига ўтиришади. Кейин ўлим фариштаси келиб: “Эй пок нафс, Аллоҳнинг мағфирати ва розилиги томон чиқ”, дейди. Шунда унинг руҳи (жони) худди идиш оғзидан сув оқиб чиққандек (осон) чиқади. Фаришталар унинг жонини олишгач, бир лаҳза ҳам қолдирмасдан, уни ана шу кафан ва хушбўйликка чулғашади. Ундан мушк ҳидидек хушбўйлик таралиб, бутун ер юзини тутиб кетади. Сўнг уни (осмонга) кўтаришади. Бирор фаришталар жамоаси олдидан ўтиб қолса, улар: “Бу қандай пок руҳ?” дейишади. Руҳни олиб кетаётганлар: “Фалончининг ўғли фалончи”, деб уни дунёдаги энг гўзал исмлар билан аташади. Юксалиб, дунё осмонига етишганида, уларга осмон эшиклари очилиб, то еттинчи осмонгача кўтарилишади. Ҳар осмонда ўша осмон фаришталари уни кузатиб боришади. Еттинчи осмонга етганида Аллоҳ таоло: “Бандамнинг китобини Иллийюнга (Иллийюн – яхши, солиҳ кишилар қилган амаллар ёзилиб турадиган китоб бўлиб, еттинчи осмонда сақланади)” ёзиб қўйинглар ва уни ерга қайтаринглар. Мен уларни ердан яратдим, ерга қайтараман ва кейин яна ердан чиқараман”, дейди. (Ерга туширилиб, қабрда) руҳи жасадга қайтарилганида, унинг олдига икки фаришта келиб, ўтқазишиб, сўрашади: “Раббинг ким?” У: “Раббим Аллоҳ”, дейди. Улар: “Дининг нима?” дейишади. У: “Диним Ислом”, дейди. Улар Ҳазрат Муҳаммад (алайҳиссалом) ҳақларида: “Сизларга юборилган бу киши ким?” дейишади. У: “Аллоҳнинг элчиси”, дейди. Улар: “Буни нима орқали билдинг?” дейишади. У: “Аллоҳнинг Китобини ўқидим. Уни тасдиқ этиб, имон келтирдим”, дейди. Шунда самодан бир нидо қилувчи нидо қилиб: “Бандам тўғри айтди. Унга жаннатдан тўшак тўшанглар. Жаннатдан кийим кийгизинглар. Унинг учун жаннатдан туйнук очиб қўйинглар”, дейди. Бас, унга жаннат раҳматидан ва хуш бўйидан келиб туради. Қабри кўзи етган жойгача кенгаяди. Сўнгра унинг олдига гўзал юзли, чиройли кийимли ва ёқимли ҳидли киши келиб: “Сени хурсанд қиладиган башоратни бераман. Бу сенга ваъда қилинган кундир”, дейди. Шунда у: “Сен кимсан? Юзинг яхшилик кутиладиган юздир”, деб сўрайди. Келган киши: “Мен сенинг (дунёда қилган) солиҳ амалингман”, дейди. Шунда (мўмин) руҳ: “Раббим, қиёматни қўптир, токи мен аҳлим ва молим олдига қайтайин, дейди».
Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) яна айтдилар: «Албатта, кофир банда дунёдан узилиб, охиратга юзланиб турган вақтида самодан қора юзли фаришталар қўлларида дағал мато билан тушиб, ундан узоқроққа ўтиришади. Сўнг ўлим фариштаси унинг боши олдига келиб: “Эй хабис (ифлос) нафс! Аллоҳнинг ғазаби ва қаҳри томон чиқ”, дейди. Бас, (руҳи) ажраб, худди сих ҳўл юнгдан суғуриб олинганидек тортиб олинади. Олишлари биланоқ уни ана шу дағал матога қўйишади. Ундан ўлимтик ҳидидек ёқимсиз ҳид чиқиб туради ва ер юзини тутиб кетади. Сўнг уни (осмонга) кўтаришади. Бирор фаришталар жамоаси олдидан ўтиб қолсалар, улар: “Бу қандай хабис руҳ?” дейишади. Руҳни олиб кетаётганлар: “Фалончининг ўғли фалончи”, деб уни дунёдаги энг хунук исмлар билан аташади”. Кўтарилиб, дунё осмонига етишганида, унинг учун осмон эшиклари очилмайди».
Сўнг Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам):
“Албатта, оятларимизни ёлғонга чиқарган ва улардан кибрланиб бош тортганлар учун осмон эшиклари сира очилмагай ва нина кўзидан туя ўтмагунга қадар жаннатга кирмаслар. Жиноятчиларни ана шундай жазолагаймиз” (Аъроф, 40) оятини ўқидилар.
«Бас, Аллоҳ таоло: “Унинг китобини ернинг энг тубидаги Сижжинга (Сижжин – кофир ва фосиқ кишилар қилган амаллар ёзилган китоб, етти қават ер остида сақланади) ёзиб қўйинглар”, дейди. Шунда унинг руҳи улоқтириб юборилади».
Сўнг Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ушбу оятни ўқидилар:
“…Кимки Аллоҳга ширк келтирса, бас, у гўё осмондан қулаган ва уни қушлар (ўлжа қилиб) олиб кетган ёки уни (қаттиқ) шамол йироқ жойга учириб кетган (жонсиз нарса) кабидир” (Ҳаж, 31).
«Кейин (қабрда) унинг руҳи жасадига қайтарилиб, икки фаришта келиб, уни ўтқазиб: “Раббинг ким?” деб сўрайди. У: “А, а… билмайман”, дейди. Улар: “Дининг нима?” дейишади. У: “А, а… билмайман”, дейди. Улар: “Сизларга юборилган бу киши ким?” дейишади. У: “А, а… билмайман”, дейди. Шунда самодан бир нидо қилувчи нидо қилиб: “У ёлғон айтди. Унга дўзахдан тўшак тўшанглар. Унинг учун дўзахдан туйнук очиб қўйинглар”, дейди. Бас, унга дўзах алангасидан ва иссиғидан уфуриб турилади. Қабри торайиб, ҳатто қовурғалари бир-бирига киришиб кетади. Сўнгра унинг олдига хунук юзли, кўримсиз кийимли ва сассиқ ҳидли киши келиб: «Сени ғамга ботирадиган “башорат”ни бераман. Бу сенга ваъда қилинган кундир”, дейди. Шунда у: “Сен кимсан? Юзинг ёмонлик кутиладиган юздир”, деб сўрайди. Келган киши: “Мен сенинг (дунёда қилган) ёмон амалингман”, дейди. Шунда (кофир) руҳ: “Раббим, қиёматни қўптирма”, дейди».
Юқорида келтирилган ривоятлардан маълум бўладики, қабрда ҳам ўзига хос бир ҳаёт бор. Шу орқали, гарчи жисмлар парчаланиб кетган бўлса–да, неъмат ва азоб таъсири идрок қилинади. Албатта, бу бизга маълум бўлмаган ва кайфияти борасида баҳс қилинмайдиган, лекин бўлиши муқаррар ишдир. Бу тушида лаззат ёки аламларни кўриб ухлаб ётган киши ҳолатига ўхшайди. Айни пайтда унинг атрофидаги бошқа кишилар ҳеч нарсани кўришмайди. Қабрдаги ҳолатлар ва овозлар биз, бандаларга раҳмат юзасидан кўрсатилмайди ва эшиттирилмайди. Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Агар бир-бирларингизни дафн қилмаганларингизда эди, Аллоҳдан сизларга қабр азобини эшиттиришини сўраган бўлар эдим”, деб марҳамат қилганлар (Имом Муслим ривояти).
Бу қабр ҳолати. Аммо ундан кейинги қайта тирилиш, жамланиш, ҳисоб, мезон, Сирот кўпригидан ўтиш ҳолатлари қандай бўлади? Сўнг булардан кейинги жаннат ёки дўзах–чи? Аллоҳ таоло айтади:
Яъни: “Бас, ўшанда ким (дунёда) ҳаддан ошган ва дунё ҳаётини (охиратдан) устун қўйган бўлса, у ҳолда, фақат жаҳаннамгина (унга) макон бўлур. Аммо ким Парвардигорининг (ҳузурида) туриши (ва ҳисобот бериши)дан қўрққан ва нафсини ҳаволанишдан қайтарган бўлса, бас, фақат жаннатгина (унга) макон бўлур” (Нозиот, 37–41).
Асмаъий (раҳматуллоҳи алайҳ) бундай воқеани ривоят қилади: «Бир йигит қабр ва охиратда бўладиган ҳолатлардан қўрқувга тушиб, ўз ҳолатидан шикоят қилиб йиғлаётган эди. Сўнг ҳушидан кетиб йиқилди. Олдига яқин бориб қарасам, у ҳазрат Али (розияллоҳу анҳу)нинг неваралари Зайнулобидин (раҳматуллоҳи алайҳ) экан. Бошини бағримга қўйиб, мен ҳам йиғладим. Кўз ёшларим оқиб, унинг ёноғига тушди. Шунда у ўзига келиб, кимлигимни сўради. Мен ўзимни таништириб: “Эй саййидим! Нима учун бунчалар тўлиб-тошиб йиғламоқдасиз? Сиз Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг аҳли байтидансиз-ку. Аллоҳ таоло: “Эй (Пайғамбарнинг) хонадон аҳли! Аллоҳ сизлардан гуноҳни кетказишни ва сизларни обдон поклашни истайди, холос” (Аҳзоб, 33), деб айтган бўлса, дедим. У: “Ундоқ эмас, албатта, Аллоҳ таоло жаннатни, гарчи ҳабаший қул бўлса ҳам, Ўзига итоат қилган кишига яратди. Ва дўзахни эса, гарчи қурайшлик ҳур бўлса ҳам, Ўзига осийлик қилган кишига яратди. Аллоҳ таоло: “Бас, қачон сур чалинганида (қиёмат бошланганида), ана ўша куни уларнинг ўрталарида (ҳеч қандай) насаблар қолмас ва улар ўзаро савол-жавоб ҳам қила олмаслар. Бас, кимларнинг (яхшилик) тарозулари оғир келса, бас, ўшаларгина нажот топувчилардир” (Муъминун, 101–102) деб айтмаганми?! Ёки Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Мен сизлардан кўра Аллоҳдан қўрқувчингизман”, демаганмилар?!” деди. Сўнг яна йиғлаб: “Эй сен! Пайғамбар (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) қизлари Фотима (розияллоҳу анҳо)га: “Амал қилгин, албатта, мен Аллоҳдан (сўраб) сени бирор нарсадан беҳожат қила олмайман”, деганларини эшитмаганмисан?!” деди».
Умар ибн Абдулазиз уламоларни ҳузурларига чақириб, улар билан ўлим ва қиёмат ҳолатларини эслашар, сўнг худди кўз олдиларида жаноза тургандек эзилиб йиғлашар эди.
Улуғ зотлардан Мансур ибн Аммор (раҳматуллоҳи алайҳ) ривоят қилади: «Мен Куфа шаҳрига кириб, тун зулматида кетаётган эдим, бирдан бир ҳовли ичкарисидан ғам чекиб йиғлаётган киши овозини эшитиб қолдим. У: “Аллоҳ! Иззатинг ва улуғлигинг ҳақи, мен қилган гуноҳларим билан Сенга қарши чиқишни хоҳламадим. Балки мен нодонлигим сабабли гуноҳ қилдим. Энди Сенинг азобингдан мени ким қутқаради? Агар Сен мендан арқонингни узадиган бўлсанг, мен кимнинг арқонини ушлайман? Эвоҳ, гуноҳларим… Аллоҳ… Ўзинг нажот бер…”, деб нидо қилар ва қаттиқ изтиробга тушиб, беихтиёр қичқирар эди. Унинг бу гаплари мени ҳам йиғлатди. Огоҳ тортиб, Аллоҳ таолонинг: “Эй имон келтирганлар! Ўзларингизни ва оила аъзоларингизни ёқилғиси одамлар ва тошлар бўлмиш дўзахдан сақлангизки, унда дағал ва қаттиққўл, Аллоҳ буюрган нарсага итоатсизлик қилмайдиган, фақат буюрилган ишни қиладиган фаришталар (хизмат қилурлар)” (Таҳрим, 6), деган оятини ўқидим ва йўлимда давом этдим. Тонг отгач, ўша кишининг ҳовлисига келдим. У вафот этган, одамлар уни жанозага ҳозирлаётган экан. Бир кампир йиғлаётган эди. Унинг ким эканини сўрасам, онаси, дейишди. Мен ундан ўғли ҳақида сўрадим. У: “Ўғлим кундузи рўза тутар, кечалари намоз ўқир эди. Ҳалол касб қилиб, топганини уч қисмга бўлар: бир қисмини ўз эҳтиёжи учун, бир қисмини менинг эҳтиёжим учун ажратар ва яна бир қисмини садақа қилар эди. Кеча тунда бир инсон Қуръон қироат қилиб ўтаётганида, унинг тиловатини эшитиб, ўғлимнинг жони узилди”, деди».
Суфён Саврий (раҳматуллоҳи алайҳ)га ўлим ҳақида эслатилса, бир неча кун қаттиқ ғамга ботар, бирор сўз демасди. Ҳеч нарса еб-ичмас эди… Агар ушбу кунлар ичида ундан бирор нарса ҳақида сўралса, “билмайман”, деб жавоб берар эди.
Фузайл ибн Иёз (раҳматуллоҳи алайҳ)га ўлим эслатилиши билан изтироби ортиб, худди бўғимлари узилиб кетадигандек титроққа тушар эди.
Юсуф ибн Асбат (раҳматуллоҳи алайҳ) қабристонга жанозани кузатиб борса, ўзлари ҳам салкам ўлим ҳолатига тушиб қолар ва уни маййит олиб борилган тобутга солиб уйига келтиришарди.
Дарҳақиқат, ушбу ҳолатлардан ўзимиз учун керагича ибрат олишимиз лозим. Бу ҳаёти дунёда абадий яшайман, деб ўйламаслигимиз керак. Бу дунёда худди бошқа юртда туриб, ўз Ватанига қайтишга муштоқ бўлаётган мусофир каби яшашга ҳаракат қилайлик. Буни Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) таъбирлари билан айтганда, дунёдаги ҳаётимиз йўл юриб, йўлда бир дарахт соясида озгина дам олиб, сўнг яна йўлида давом этган мусофир кабидир. Ана шу дарахт соясида ўтирилган муддат дунёдаги яшаш муддатимиздир. Кўзлаган манзилига етмоқчи бўлган одам дарахт соясида дам олиш учун кўп ўтира олмаганидек ёки ўша жойда абадий қолмаганидек, биз ҳам гўё дарахт сояси бўлган бу дунёда узоқ ёки абадий қололмаймиз.
Албатта, бу дунёдаги фурсатимизни ғанимат билиб, уни қўлдан бой бериб қўймаслигимиз лозим. Аллоҳ таолога йўлиқишга доим тайёр туриб, ана шу учрашув учун етарли ҳозирлик кўришимиз зарур. Дунёдан худди Билол (розияллоҳу анҳу) сингари хурсанд ҳолда кетиш барчамизга насиб қилсин. Ривоят қилинишича, Билол (розияллоҳу анҳу) ўлим тўшагида ётганларида қизи: “Эй отажоним… қандай мусибат… қандай ғамгинлик…”, деб йиғлади. Шунда Билол (розияллоҳу анҳу) қизига танбеҳ бериб: “Бу гапларни айтмагин. Бу кундан кейин отангга мусибат йўқ… Бу кун дўстларга йўлиқамиз… Бу кун Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га ва у зотнинг дўстларига йўлиқамиз”, дейди.
Аллоҳга йўлиқишдан фақат хурсанд бўлиш эмас, балки буни чин кўнгилдан исташ, яхши кўриш ҳам керак. Ойша онамиз (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинган ҳадисда Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бундай марҳамат қиладилар: “Ким Аллоҳга йўлиқишни яхши кўрса, Аллоҳ (ҳам) унга йўлиқишни яхши кўради. Ва ким Аллоҳга йўлиқишни ёмон кўрса, Аллоҳ (ҳам) унга йўлиқишни ёмон кўради”.
Салафи солиҳларимизнинг бутун ҳаётлари Аллоҳга ибодат ва Расулига итоат қилиш билан ўтган бўлса-да, ўлим ва қиёмат эслатилганида, беҳушлик ҳолатига тушиб қолишлари ҳамда соғлом қалб ва комил имон соҳибини ларзага соладиган хатти-ҳаракатлари, албатта, кишини ўйлантириб қўяди. Биз ҳам ана шундай ҳаёт кечиришимиз билан бирга, баъзи ҳолатларда содир қилиб қўйган гуноҳларимиз мағфирати учун Аллоҳнинг раҳматидан ноумид бўлмаслигимиз керак. Раҳмон ва Раҳим сифатлари бор Аллоҳ таолонинг раҳмати кенгдир.
Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади:
Яъни: “(Эй Муҳаммад!) Ўз жонларига (гуноҳ билан) зулм қилган бандаларимга айтинг: “Аллоҳнинг раҳматидан ноумид бўлмангиз! Албатта, Аллоҳ барча гуноҳларни мағфират қилур. Албатта, Унинг ўзи мағфиратли ва раҳмли Зотдир” (Зумар, 53).
Бу оятни Ибн Касир (раҳматуллоҳу алайҳ) тафсир қилиб айтадилар: “Ушбу оят кофирлар учун ҳам, мўминлар учун ҳам баробар даъватдир. Зеро, куфр ва ширкдан бу дунёда тавба қилиб, имон келтирган кишининг тавбаси ва имони қабул бўлиши аниқ. Шунингдек, мўмин бўлатуриб, дарёнинг кўпигидек кўп гуноҳ қилган кимсанинг гуноҳларини ҳам Аллоҳ таоло ўз фазли билан кечиб юбориши мумкин экани оят ва ҳадислардан маълумдир”.
Айни шу маъно Ҳижр сурасининг 56-оятида Иброҳим (алайҳиссалом) тилидан қуйидагича таъкидланади:
“У (Иброҳим) деди: «Парвардигорининг раҳматидан фақат гумроҳ кимсаларгина ноумид бўлурлар”.
Бу маъноларни қудсий ҳадисларда ҳам кўришимиз мумкин:
Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: «Мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг бундай деганларини эшитдим: “Аллоҳ таоло айтади: “Эй Одам фарзанди! Сен Менга дуо қилмаган ва Мендан умид этмаган бўлсанг-да, Мен сендан содир бўлган (гуноҳлар)ни кечирдим, парво қилмадим. Эй Одам фарзанди! Агар гуноҳларинг осмон қатларигача етган бўлиб, сўнг мағфират сўрасанг, сени мағфират қиламан. Эй Одам фарзанди! Агар Менга ҳеч бир нарсани шерик қилмаган ҳолда ер тўлалигича хатолар билан келиб, Менга йўлиқсанг, ана шу хатоларинг эвазига мағфират бераман”» (Имом Термизий ривояти).
Демак, Аллоҳнинг раҳматидан умид узмасдан, доим гуноҳларимизни кечиришини сўрашимиз керак. Ҳуд сурасининг 3-оятида айни шундай қилишга буюрилганмиз:
Яъни: “(Аллоҳ буюрадики), Раббингиздан мағфират (кечирим) сўрангиз, сўнгра Унга тавба қилингиз, шунда (У) сизларни маълум муддат (ажалларингиз охири)гача чиройли баҳра билан баҳраманд қилур ва ҳар бир фазлли (карамли, сахий) кишига Ўз фазлини ато этур. Агар юз ўгирсангиз, бас, мен сизларга Улуғ кун (қиёмат) азоби (етиши)дан қўрқаман”.

Усмонхон АЛИМОВнинг
“Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг муборак васиятлари” китобидан (2-жилд)
Асар “Мовароуннаҳр” нашриётида чоп этилган.
Нашриётдан харид нархи 30000 сўм