Исломият – нур, уни тарбияга сингдириш зарур
Термиз тумани бош имом-хатиби Абдурасул АБДУЛЛАЕВ билан суҳбат
– Ассалому алайкум, домла. Жамиятимизда катта ютуқлар, ўзгаришлар қаторида бугун содир бўлаётган, инсон шаънига доғ тушираётган айрим аянчли ҳоллар кишини ранжитади. Мисол учун, яқинда интернет тармоғи орқали бир норасиданинг бозор ҳожатхонасига ташлаб кетилгани ҳақида хабарлар тарқалди. Соғлом ақлни шошириб, ҳушни учирадиган бу хунрезликка, албатта, илмсизлик, ҳалолу ҳаром деган муҳим тушунчадан бехабарлик сабаб бўлаётир…
– Ва алайкум ассалом ва раҳматуллоҳ. Дарҳақиқат, биз ўзимизни икки олам сарвари Муҳаммад алайҳиссаломга уммат бўлган муслим, мўмин кишилардан деб биламиз. Аммо, тўғриси, динимизни яхши билишга, унга амал қилишга келганда гоҳо оқсаймиз, сусткашлик қиламиз. Айниқса, сўнгги пайтларда давлатимиз томонидан диний соҳага давомли эътибор берилиб, эзгу ислоҳотлар олиб борилаётганига қарамай, кишиларда негадир лоқайдлик кўзга ташланади. Юртбошимиз вилоятимизга ташриф буюриб, “Султон Саодат” мажмуасини зиёрат қилишлари чоғида ушбу масалага эътибор қаратиб: «Очиқ айтсак, одамлар тарбиясига Ислом дини нур эканини сингдиролмадик. Фожиамиз мана шунда», деган эдилар. Сиз эслаб ўтган юқоридаги мудҳиш ҳодиса ва шу сингари фожиалар аслида фақат ўша ижрочи ёки иштирокчининг эмас, бутун бир жамиятнинг муаммоси экани сир эмас. Бундай иллатлар илдиз отиб кетмаслиги учун, аввало, ўз оиламизни, яқинларимизни сўнгра диний тушунчалари яхши шаклланмаган каттаю кичикни Аллоҳнинг амр ва қайтариқларидан хабардор қилишимиз, бунда, айниқса, биз имомлар фаоллик кўрсатишимиз керак.
– Келинг, суҳбат асносида ҳалол-ҳаром тушунчаси, хусусан, ҳалқумни тоза сақлашнинг моҳиятига кенгроқ тўхталайлик. Билганларга такрор, билмаганларга амри маъруф, наҳйи мункар бўлсин…
– Аллоҳ таоло айтади: “Ўлимтик, қон, чўчқа гўшти, Аллоҳдан ўзганинг номи айтиб сўйилган, бўғилиб ўлган, уриб ўлдирилган, йиқилиб ўлган, сузишдан ўлган ва йиртқич ҳайвон (қисман) еган (ҳайвонлар) сизларга ҳаром қилинди, илло (шаръан) сўйганингиз (ҳалолдир)” (Моида сураси, 3-оят). Охирги беш ҳолат, яъни, бўғилган, урилган, йиқилган, сузилган ва йиртқич ҳамласига учраган ҳайвон жони чиқмай, типирчилаб турган пайтда “бисмиллоҳ” айтиб сўйилса, унинг гўшти ҳалол ҳисобланади (“Мадорикут танзил ва ҳақойиқут таъвил”).
Демак, ҳаром сифатида оятда очиқ билдирилган илк нарса ўлимтикдир. Яъни, инсон қўли билан сўйилмаган ва ов қилинмай ўлган ҳайвон ёхуд қуш. Замоний илм-фан ҳам ўлимтик жуда зарарли эканини тасдиқлайди. Иккинчиси, оққан қон. Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан талоқнинг ҳалол ёки ҳаромлиги ҳақида сўрашганида, талоқни еса бўлишини айтиб, ҳаром қилинган нарса оққан қон экани, у ўлимтик каби зарарли эканини таъкидлаган. Ҳаром қилинганлардан учинчиси чўчқа гўштидир. Инсонлар бу ҳайвоннинг ифлослигини, ҳатто ўзининг ахлатини ҳам ейишини яхши билади. Тиббиёт ҳам чўчқа гўшти жуда зарарли эканини, таркибида ўлдирувчи трихин микроби ва бошқа бир қанча зарарли бактериялар борлигини тасдиқлайди. Муттасил чўчқа гўшти еган кишида рашк туйғуси йўқолиб кетади. Шунингдек, Аллоҳдан бошқага атаб сўйилган, бут ва шунга ўхшаш нарсаларнинг номи зикр этилиб сўйилган жонлиқнинг гўшти ҳам ҳаромдир. Сабаби, бунда тавҳид инончига путур етади. Шу ўринда юртдошларимиз жуда диққатли бўлиши лозимки, жонлиқ сўйиш чоғида баъзи пайтларда “Ҳазрат Довудга атаб, Занги бобога бағишлаб…” сингари нотўғри сўзларни сўзлаб, билмасдан катта хато қилиб қўйишмасин. Ният чоғида “Холис Аллоҳ йўлида”, дейиш дуруст бўлади.
– Шариатда ўлимтиклардан балиқ ва шунга ўхшаш сув ҳайвонлари мустасно қилинганми?
– Қуръони каримда марҳамат қилинади: “Ўзингиз ва сайёҳ (ўткинчи)лар фойдаланиши учун сизларга денгиз ови ва таоми (балиқлари) ҳалол қилинди” (Моида сураси, 96-оят). Жобир розияллоҳу анҳудан қилинган ривоятда бундай дейилади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам саҳобалардан бир гуруҳини жангга юборган эдилар. Улар денгиз соҳилга чиқариб ташлаган улкан ўлик наҳангга дуч келишди. Мадинага келиб, Пайғамбар алайҳиссаломга бу ҳақда хабар беришди. Расули акрам соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: “Аллоҳ таоло сизга чиқарган ризқдан енглар. Агар бўлса, бизга ҳам едиринглар”. Ундан бироз келтирдилар, Расулуллоҳ алайҳиссалом татиб кўрдилар” (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти).
Яратганнинг марҳамати ва раҳматини қарангки, “У сизларга ўлимтик, қон, чўчқа гўшти ва Аллоҳдан ўзгага атаб сўйилган нарсаларни (истеъмол қилишни қатъий) ҳаром қилди. Аммо зулмкор ва тажовузкор бўлмаган ҳолда, заруратан, мажбур бўлса (очлик танглиги юзасидан тановул қилса), унга гуноҳ йўқдир” (Бақара сураси, 173-оят), дея танг вазиятда қандай йўл тутишни ҳам айтади.
Бу мажбурлик очлик ҳолатидаги заруратдир. Баъзи фақиҳлар инсон бир кунни очликда ўтказганидан сўнг ҳаром гўштдан бошқа егулик топа олмаса, ўлмай қолиш учун кифоя қиладиган даражада ҳаром емаклардан ҳаддан ошмасдан ейиши мумкин, деб шарт қўйганлар.
– Ўлимтикнинг ҳаром қилиниши унинг ейилишига тааллуқлидир. Бундан чиқди, унинг териси, шохи, суяги ва жунидан фойдаланиш мумкинми?
– Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо бундай деган: «Мўминларнинг онаси Маймунанинг жориясига бир эчки садақа қилиб берилганди ва у ўлиб қолди. Бундан хабар топган Расулуллоҳ алайҳиссалом: “Унинг терисини нима учун олмадингиз? Уни ошлаб фойдаланар эдингиз”, дедилар». Бу билан ўлик ҳайвон терисини тозалаб фойдаланишга изн бердилар. Фойдаланишнинг йўли ошлашдир. Имом Довуд ва Имом Насоий ривоят қилган ҳадисда: “Покиза қилиш учун терини ошлаш, ҳайвонни ҳалоллаш учун сўйиш қадар шартдир”, дейилади.
– Мазмунли суҳбатингиз учун ташаккур.
Абдулатиф АБДУЛЛАЕВ суҳбатлашди.
“Ҳидоят” журналининг 2019 йил, 8-сонидан