Тоҳо ибн Муҳаммад Байқуний
Ҳадис ва унга тегишли илмларни ўрганиш алоҳида аҳамият касб этади. Чунончи, салафи солиҳ уламоларимиз ҳадисларни турли бузғунчилар таъсиридан асраш мақсадида ўзига хос қоидаларни ишлаб чиқдилар.
Кейинчалик шу қоидалар асосида “Ҳадис истилоҳлари” вужудга келди. Мазкур фан борасида кўплаб асарлар ёзилди. Баъзилари асрлар ўтса-да, ўзининг фойдалилиги ва қулайлиги билан китобхонлар қўлидан тушмайди. Албатта, бу ўринда китоб соҳибларининг ихлоси катта ўрин тутган. Мана шундай китоблардан бири “Манзуматул Байқуния” асаридир.
Асар муаллифи Тоҳо (Умар) ибн Муҳаммад ибн Футуҳ Байқуний бўлиб, Озарбайжоннинг Байқун қишлоғида таваллуд топган (Абдулазиз ибн Аҳмад. “Ал-Мадхал ила манзуматил-байқуния”, 5-бет. Кувайт, 2010). Тахминан, 1669 йили вафот этган. У киши ҳақида тўлиқ маълумотлар учрамайди. “Тарожим” китобларида у ҳақда қисқа сатрларга кўзингиз тушиши мумкин, холос. Хусусан, Ризо Каҳоланинг “Муъжамул муаллифийн” асарида қуйидаги сўзлар мавжуд: «Тоҳо Байқуний милодий 1669, ҳижрий 1080 йилларда ҳаёт кечиргани айтилган. У муҳаддис, усул олими эди. Унинг ҳадис истилоҳлари борасида “Байқуния” асари машҳур» (Ризо Каҳола. “Муъжамул муаллифийн”. – Байрут, 1957. Ж. 2. 288-бет).
Тоҳо ибн Муҳаммад ибн Футуҳ Байқуний ҳақида изланишларимиз чоғида замондош уламоларимиздан Юсуф ибн Жавда Ясин Довудийнинг қуйидаги эътирофларига дуч келдик: “Инсофли инсон биладики, Байқуний ўзи машҳур бўлмасдан, унинг ҳаёти, шайхлари, шогирдлари, ҳатто шу китобдан бошқа асарлари маълум бўлмай туриб, Аллоҳ таоло унинг “Манзума”сига шу қадар ривож бердики, ундан кўпчилик фойда олиб келмоқда. Унинг шу жиҳати саҳобийларга қиёсланади. Зеро, кибор саҳобийлар илмлари кўп, лекин гаплари кам бўлган”.
Ибн Ҳажар Асқалоний бундай дейди: “Абу Бакр, Умар, Муоз, Ибн Масъуд, Зайд ибн Собит каби катта ва илмли саҳобаларга эътибор қаратинг. Уларнинг сўзлари Ибн Аббоснинг сўзларидан кам бўлишига қарамасдан, улар Ибн Аббосдан илмли саналадилар. Шунингдек, тобеиннинг сўзлари саҳобийникидан кўп бўлса-да, саҳобалар илмли ҳисобланади. Демак, илм ривоятнинг кўплиги билан эмас, балки илмни Аллоҳ хоҳлаган бандасининг қалбига ато айлайди. Шу орқали у ҳақни идрок этади” (Юсуф ибн Жавда Ясин Довудий – Шарҳул манзуматул байқуния. Дорул Андалус. 2015 й. Б. 13).
Хулоса қилиб айтиш мумкинки, Тоҳо ибн Муҳаммад ибн Футуҳ Байқуний ҳақида манбаларда тўлиқ маълумотлар кам учрайди. Лекин унинг “Манзуматул Байқуния” асарини йиллар мобайнида ҳадис илми уламолари ва толиби илмларнинг асосий қўлланмаларидан бири сифатида эътироф этиш мумкин.
Жалолиддин ҲАМРОҚУЛОВ
Ўзбекистон халқаро ислом академияси мустақил тадқиқотчиси
“Ҳидоят” журналининг 2019 йил, 8-сонидан