Болалар

Ёввойи табиат сири

Чоп этилди Noyabr 10, 2019 Ёввойи табиат сириda fikr bildirishni o'chirish

Африка сайхонликлари манзараси деганда кўз олдимизда филлар гавдаланади. Лекин уларнинг шахсий ҳаёти бизнинг нигоҳимиздан пинҳон қолган. Филлар гуруҳи ўзаро мустаҳкам ришта орқали боғланган. Айниқса, катталар болаларнинг шўхликларига сабрли ва уларни ҳимоя қилади.

Филларнинг ақлли ҳайвон эканини тасдиқлайдиган жуда кўп далиллар бор. Хусусан, бизнинг туйғуларимизга монанд вақтичоғлик ва боласига меҳрибонлик. Уларнинг шахсий ҳаётини қанча кўп ўргансак, ўзимизнинг феъл-атворимизни шунча кўп учратамиз. Шунингдек, мусибатда ҳам. Бир урғочи фил ўлиб қолса, филлар подаси гўёки бошқача кўринишни билмайдиганга ўхшаб ўз чеҳраларида мотамсароликни ифода этади. каттароқ филлар ўлим сабабидан ғамга ботган кичикларини тинчлантиришга ҳаракат қилади. Она фил ўликни мулойим сийпалаб қўяди ва унинг олдидан энг кейин узоқлашади.

***

Ер шарининг энг кенг майдони – текисликлар, яйловлар ва тундра энг кўп ёввойи ҳайвонлар яшайдиган ва минглаб сурувлар тўпланадиган маконлардан бири. Улар озод ва ўз эркида югуриб юради. Бироқ очиқ маконда яширинадиган жой йўқ. Ана шу очиқлик бу ерда яшайдиган ҳайвонларнинг барчасининг ҳаётига таъсир қилади. Бир тарафдан, бу ер ишончли ва ҳайвонлар катта яйловларга пода-пода бўлиб кўчиб ўтади. Лекин пода атрофида ҳар доим йиртқичлар айланиб юради. Овчилар ва қурбонлар орасидаги урушнинг ниҳояси йўқ.

 

Сигирсимон кийикни уя, ин, ғор ҳимоя қила олмайди. Ҳайвонларнинг янги туғилган болалари йиртқичларнинг шундоққина кўз ўнгида яшайди. Кийик боласи дунёга келгани заҳоти ҳамма нарсага тайёр бўлишга мажбур. Кийик боласи бир дақиқа ичида оёққа туради ва югура олади. Бузоқча шошилиши керак. Сиртлон дарҳол  пайдо бўлади ва бузоқчани таъқиб эта бошлайди. Шунинг учун бузоқчага ҳар бир сония қадрли. Туғилганидан бир дақиқа ўтар-ўтмас у катталар билан баробар чопқилаб кетади ва сиртлон ҳамласидан қутулиб қолади. Бузоқча биринчи синовдан ўтгани билан яна минглаб синовлардан бирида ҳаётини бой бериши ҳеч гап эмас.

***

Сиртлонлар сайхонликдаги кўримсиз ҳайвон бўлса-да, подадан жуда яхши ов қилади. Сиртлонлар ва шерлар бир-бирини ёқтирмайди. Сиртлонлар жуфтлашиб шер болаларини ўлдира олади, ҳатто шерларнинг ўлжасини ўғирлаб ҳам кетади. Сиртлоннинг энг катта хатоси шерларнинг ҳудудида ёлғиз қолишидир. Бунда жанг одатдагидек бўлмайди. Улар шерларнинг шафқатсиз эрмагига айланади. Шерлар сиртлонни емайди, ғажиб-майиб қилиб, ўлим ёқасида қолдириб кетади.

***

Сиртлонларга ўхшаб шерлар ҳам жамоавий ҳайвон. Йирик йиртқичлар орасида фақат улар тўдалашиб яшайди ва биргаликда ов қилади. Шер болалари туғилганидан кейинги бир неча ҳафта ичида урғочи шерлар болаларини озиқлантиради ва бирга ғамхўрлик қилади. Шер болалари икки-уч йил деганда вояга етади. Шерлар бир кунда йигирма соатгача дам олади. Яқин муносабат – овдаги ютуқнинг калити. Очиқ текисликда ҳаётини сақлаб қолиш осон эмас, аммо мустаҳкам ришта уларга камдан-кам учрайдиган устунликни беради.

Қоронғуликда кўзлари жуда яхши кўргани боис шерлар кўпинча кутилмаганда ҳамла қилиш мумкин бўлган зимистонда овга чиқади. Шерлар фил боласини овлашга тайёрланганда филлар дарҳол болаларини ўраб олади. Тунда эса филлар шерларнинг ёнларида эканини сезади. Аммо уларни кўрмайди. Улар чўчиб кетади ва пода қоча бошлайди. Довдираб қолган ёш филча подадан ортда қолиб кетади. Шерлар дарҳол филчага ташланади. Қоронғуликда фил ва шерлар бениҳоя катта сабр-бардош билан даҳшатли жанг қилади. Жидду жаҳд билан жанг қилгани боис охир-оқибат  шерлар ғалаба қозонади.

***

Тўрт оёқлар ичида энг тезкор, энг чапдаст ҳайвонлардан бири бўлган қоплонлар, аксинча, ёлғиз яшашга одатланган ва шериксиз овга чиқади. Мода қоплон болалаганда уни  жиддий синов кутади. Чунки мода қоплонлар ҳимоясиз болаларини кенгликлар ўртасида ёлғиз вояга етказади. Қоплон болаларининг жуда оз қисми каттаргунга қадар яшай олади. Уларни ҳар доим сиртлонлар таъқиб этади. Онаси ёнида бўлган тақдирда ҳам сиртлонларни тўхтатиши қийин. Эркак сиртлоннинг гавдаси урғочи қоплонникидан катта ва ундан кучли. Бироқ қоплон ўз боласини унга бериб қўймайди. Урғочи қоплонлар – масъулиятли оналар.

Этхўрлар, йиртқичлар ва ўлаксахўрлар сайхонликда сезиларли, аммо унчалик катта бўлмаган даражадаги халқани ҳосил қилади. Бу маконларда уларнинг ўлжаси ниҳоятда кўп.

Ўтхўрлар

Уларнинг яшаш тарзи бутунлай бошқача. Улар учун ҳаммаси ўтларга боғлиқ. Ўтлар ниҳоятда ранг-баранглиги билан энг катта ҳайвонлар учун ҳам муҳим озуқа манбаи. Масалан, бегемотлар ҳам ўт билан озиқланади. Тўғри, улар тунда ҳеч ким кўрмайдиган вақтда ўтлашади. Ўша вақтда улар 40-60 килограмм ўт ейди. Гулга кира бошлаган  кўп ўтлар тонгни кўришга улгурмайди. Бегемотлар сувда енгил ҳаракатланади. Аммо улар сузишни билмайди, сувга кирганда фақат оёқларини тираб туриб сув юзига кўтарилади. Ўтхўр бўлишига қарамай бегемот дунёдаги энг тажовузкор ҳайвонлардан бири. Қурғоқчилик мавсуми дарё сувини пасайтириб юборганда улар қўшниларига яқинлашиб боради ва тез орада ўзларининг феълини намоён қилади. Узун ва мустаҳкам тумшуқлари фақат ўт ейишга эмас, жангда ҳам асқатади. Жангда бой берган ҳайдалади – бу қисматдан қочиб қутулиб бўлмайди.

***

Текисликда яшовчиларнинг ҳаётидаги асосий муаммоси – сув излашдир. Ҳатто сув кўп бўлган вақтларда ҳам сув манбаларига бориш хавфли. Ўтхўр ҳайвонлар ҳавзалардан сув ичади, йиртқичлар эса ейди. Айниқса, дарё ниҳоятда хатарли. Агарда  сув ҳавзасига бориш хавфли бўлса, дарёдан кечиб ўтиш ўз жонига қасд қилишнинг ўзгинаси. Аммо бошқа танлаш имкони йўқ. Кўчаётган Африка подаларига Мара дарёси асосий қаршилик кўрсатувчидир. Ундан кечиб ўтиш керак. Йўқса, ҳайвонлар қурғоқчилик мавсуми ҳароратида очидан ўлади. Аммо уларнинг жонига оқимнинг тезлиги ва айни шу кунни кутиб ётган юзлаб тимсоҳлар хавф солади. Шу куни тимсоҳлар кўплаб йирик ва майда жониворларни тутиб олади. Ана шу зиёфат уларга бир неча ҳафтага етади.

***

Арктика тундраси меҳмондўст макон эмас. Аммо буғулар ҳар йили шу ердан кўчиб ўтади. Улар қуруқликдаги бошқа ҳайвонлардан узоқроқ кетади. Буғулар ўз ҳаёти давомида ер юзини уч марта айланиб чиқиши мумкин. Сайхонликда деярли оч ҳолда йўл босиш шимол буғуларига очлик, совқотиш ва чарчоқни олиб келади. Улар учун энг ёмони бошқа нарса: қон сурувчи чивинлар қичима келтириб чиқаради ва буғуларга чидаб бўлмас  даражада қаттиқ азоб беради. Улардан сақланиш учун нисбатан совуқроқ бўлган юқорига чиқиш керак, бошқа чораси йўқ. Совуқлик ялангликдаги  ҳайвонларга ўзига хос  қийинчилик олиб келади. Қишда, ўт-ўланларни қор қоплаб қолган чоғларда ўтхўр ҳайвонларга емиш топиш қийинлашди. Улар бу вақтда танасига ёзда тўплаб олган ёғига суянади ҳамда қуриган ўтлар билан озиқланади. Барибир, вақт ўтиши билан хийла озғинлашиб қолади.

***

Шимолий Америкадаги Эйнавстоун кўли баланд тоғдаги қадимий вулқон ҳудудида жойлашган. Бу ернинг микроиқлими фаол гейзернинг (ўқтин-ўқтин отилиб турадиган иссиқ булоқ) мўътадил манбаси бўлишига қарамасдан қишда совуқ 50 даражагача борадиган  Ер сайёрасининг энг совуқ маконларидан ҳисобланади. Шу қадар қаттиқ совуқ бўладики, ҳавога тушган нам миллионлаб муз парчаларига айланиб қолади.

Қиш Эйнавстоунга кўплаб ўзгаришлар олиб келади. Балоғатга етган бақувват буғулар бўрилар чангалига осонгина тушадиган ўлжа эмас. Қиш қанча кўп чўзилса, уларнинг яшаб қолиш имконияти шунча кўп бўлади. Буғунинг ортидан бўрилар галаси қувлаб келса, у ғайриоддий қарор қабул қилади – яқинидаги сойга қараб қочади ва сувга кириб олади. Бўрилар боши берк кўчага кириб қолади. Чунки бўрилар сувга кириб жонини хатарга қўя олмайди. Негаки, уларни қалин жўни совуқдан сақлай олмайди ва тиришиб ўлиб қолади. Бу мусобақа сабр-матонат устига қурилган. Узун оёқ буғу музлаган сув совуғига чидайди.

***

Бақувват бизонлар (Шимолий Америка ёввойи қорамоли) подаси Шимолий Американинг тобора камёб бўлиб бораётган ёввойи подаларидан бири. Бўрилар бизонлар учун унчалик қўрқинчли эмас, уларга қаҳратон қиш кўпроқ хавф солади. Қор бу ерда шу қадар кўп ёғадики, бу забардаст махлуқларга ҳам зўрлик қилади. Тақчил ўсимликлар қалин қор қатламлари остида қолиб кетган. Уларни кавлаб олиш қийин. Қорни кавлашлар жуда кам натижа беради. Кучли қор бўрони ва совуқ шамол бизонларнинг сабр-бардошини синайди. Улар захирадаги озгина энергиясини сарфлаб бўлса-да, ҳаракатланмоғи лозим. Бизонлар иссиқ гейзер таъсирида илиқ сув оқадиган дарёга қараб боради. Бу ер нисбатан иссиғроқ ва қор у қадар қалин эмас. Эйнавстоун қиши бундан бошқасига йўл қўймайди.

Эйнавстоуннинг қаҳратон қишида тулкилар қандай жон сақлаб қолишини тасаввур қилиш қийин. Аммо улар бу ишга уста. Уларнинг сири – ўткир эшитиш қобилияти. Тулкилар бир метр қорнинг остидаги пастгина товушни ҳам илғаб олади.

***

Сайёранинг шимолидаги денгизларни муз қоплаган. Атрофни шу қадар совуқлик қоплаганки, бундай совуқда инсон зоти яшай олмайди. Шписборген архипелаги (бир-бирига яқин ороллар группаси) барча қор бўронлари учун очиқ майдон. Унинг оролларида, одатда, меҳмонлар бўлмайди. Кўпинча урғочи айиқларда кўпайиш мавсуми муваффақиятли кечади. Айиқ болалари биринчи марта уясидан чиққанида хурсанд бўлади. Уларнинг онаси учун эса муаммолар айни шу чоқдан бошланади. Ўтган кузда урғочи айиқ болаларини хатарсиз уяда туғиб олиш учун денгиз қирғоғидан шу ерга кўтарилиб келган эди. Энди эса очликдан заифлашиб қолган ҳолида болаларини олиб ўша ерга муз қоплаган хатарли йўлдан тушиб бориши керак. У ерда асосий таоми бўлган тюленни бир ойнинг ҳисобидан  биринчи марта тутади.  Улар шошилиши керак. Чунки соҳил яқинидаги музлар эрий бошлайди. Агар улар улгурмай қолса, бу ерда қолиб кетади ва айиқ болалари манзилгача сузиб боришга ҳали ёшлик қилади. Айиқ болалари дастлаб сузишни машқ қилади, катта оқ айиқлар жуда яхши сузади. Улар бир сузишнинг ўзида ўнлаб километрга сузиб бора олади. Лекин айиқ болалари бунчалик узоққа сузиш учун чидамлиликка ўрганиши лозим. Тюленларни тутишни ўрганиш янада муҳим. Бу эса унчалик осон иш эмас. Тюлен гўшти – айиқлар таомномасининг асосийси. Бироқ сувда тюленни тутиб бўлмайди. Уларнинг дам олгани муз устига чиқишини пойлаш керак. Денгиз музи айиқлар учун ҳаётий аҳамиятга эга. Яқин йиллардан бошлаб қирғоқлар орасидаги ва сузувчи музлар бирмунча вақтлироқ эришни бошламоқда. Шу боисдан айрим айиқлар болалари билан егуликка фақат сув ўти топса бўладиган оролда қолиб кетмоқда. Агар музлик эришни вақтли бошлашда давом этса, айиқ болалари туғилганидан сўнг ҳаёти гаровда қолади.

***

Шимолий Канада шунқорлари тўғри вақтни танлай билиш керак. Уларни ҳар йилги жиддий вазифа кутмоқда: жўжаларини улғайтириш керак. Шимол иқлимида кўпайиш масаласи ҳар доим омадга таваккал қилиш асосида бўлади. Шунқорлар ишни бўлишиб олади. Макиёни уясида жўжаларига қараб туради, нари эса егулик топиб келади – Арктика оқ қуёнининг болалари. Ҳозирча улар жуда кичкина, шунинг учун уларни уясигача кўтариб борса бўлади. Шунқор оқ қуён болалаганда жўжа очиши керак. Агар икки кунга бўлса-да, адашса, жўжалари очдан ўлиб қолади. Шунқор 500 метр баландликдан ердаги ҳар қандай ҳаракатни кўра олади.

Оқ бойқуш ерга ин қуради. Улар ҳам аниқ вақтни ҳисобга олиши керак. Уларнинг жўжаси оқ сичқон болалари билан бир вақтда дунёга келиши зарур.

***

Текислик ва тоғликлар олами бир-биридан жуда ҳам фарқ қилади, Унга паст-баландликлар ва иқлим минтақалари киради. Бири иккинчисига унчалик ўхшамаса ҳам уларни ёввойи ҳайвонлар ҳаёти бирлаштиради. Ҳайвонларнинг кўплари овлаш натижасида ва инсон зотининг бошқа ҳаракатлари оқибатида йўқолиб кетиш арафасида. Ваҳший ҳайвонлар ҳаёти билан танишар эканмиз, биз фақат уларни завқланиб томоша қиламиз. Аммо уларни тушунишга ҳаракат қилишимиз керак. Ана шундагина олдимизда турган долзарб вазифанинг ечимини топишимиз осон бўлади: қандай қилиб бебаҳо ёввойи табиатни ҳимоя қилишимиз мумкин.

Интернет манбалари асосида Абдумалик ЖЎРАҚУЛ тайёрлади

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet