Мусо алайҳиссаломни қарғаган ким?
«(Эй Муҳаммад!) Оятларимизни келтирганимизда улардан чиқиб кетган (амал қилмаган) одамни шайтон (ўзига) эргаштириб олгани, натижада (у) адашганлардан бўлиб қолгани (ҳақидаги қисса)ни уларга ўқиб беринг! Агар хоҳлаганимизда, уни улар (оятлар) сабабли (мартабасини) кўтарган бўлур эдик. Лекин у ерга ҳирс қўйди ва (нафс) ҳавосига эргашди. Унинг мисоли гўё бир итдирки, унга ҳамла қилсанг ҳам, (тилини осилтириб) ҳансирайди, ўз ҳолига қўйсанг ҳам, ҳансирайверади. Бу ўша оятларимизни ёлғонга чиқарган қавм кишиларининг мисолидир. Бу қиссаларни (уларга) айтиб беринг, шояд тафаккур қилсалар!» (Аъроф сураси, 175–176-оятлар).
Бу ояти карималарнинг нозил бўлиш сабаблари ҳақида бир қанча ривоятлар бор. Ибн Масъуд, Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо ва Мужоҳид оятлар Балъам ибн Бауро ҳақида нозил бўлганини айтишган: «Уни Наъим деб аташган. Мусо алайҳиссалом замонида яшаган. Мусо алайҳиссалом Балъам яшайдиган шаҳарга юриш қилдилар. Чунки улар кофир эди. Шунда улар Балъамдан Мусо алайҳиссалом ва унинг қавмига қарши дуо қилишини сўрайди. Чунки у дуоси қабул бўладиган кишилардан эди. Исми Аъзамни биларди. Балъам ундай қилишдан бош тортди. Аммо қавми уни ҳоли-жонига қўймай, манфур ишни қилишга ундашарди. Ниҳоят, у Мусо алайҳиссалом билан қавмига қарши дуо қилди. Дуоси қабул бўлгач, ҳазрат Мусо ва қавми чўлда қолиб кетишди. Мусо алайҳиссалом: “Ё Парвардигор, нима учун бу ерда қолиб кетдик?” деб муножот қилди. Парвардигор: “Балъамнинг дуоси туфайли”, деди. Мусо алайҳиссалом: “Унинг менга қарши дуосини қабул қилганинг каби, менинг ҳам унга қарши дуоимни қабул айла”, деди ва Балъамдан Исми Аъзам билан илмини тортиб олинишини сўради. Парвардигор Балъамдан илму маърифатини олиб қўйди. Илм унинг қалбидан худди оқ каптардек чиқиб кетди» (“Мафотиҳул ғайб”).
Абдуллоҳ ибн Амр ва Зайд ибн Асламнинг ривоятига кўра, оятлар Умайя ибн Абу Солт Сақафий ҳақидадир. У кўп китоб ўқиган ва охирзамон набийси юборилишини биларди. Ўша элчи ўзи бўлишидан умидвор эди. Аллоҳ таоло Муҳаммад алайҳиссаломга нубувват берганидан ҳасад қилиб, у зотга имон келтирмади. Расулуллоҳ алайҳиссалом у ҳақда: “Шеърлари имон келтирди, лекин қалби эмас”, деганлар. Чунки у шеърларида Аллоҳнинг яккалигини эътироф этар, охират, жаннат ва дўзах ҳақлигини таъкидларди.
Яна бундай ривоят ҳам бор: “Бу оят Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни фосиқ деб атаган роҳиб Абу Омир ибн Сайфий ҳақидадир. У жоҳилият даврида роҳиблик қиларди. Ислом келгач, Набий алайҳиссаломга имон келтирмади ва Шомга қочди. Кетаётиб мунофиқларни “масжиди зирор”ни қуришга ташвиқ этди. Қайсар (Рум императори) олдига бориб Расулуллоҳга қарши курашда ёрдам сўради. Шу тариқа ўша ёқларда якка-ёлғиз, хору зорликда ўлиб кетди.
Қатода, Икрима ва Абу Муслимнинг таъкидлашича, оят илоҳий ҳидоят таклиф этилган ва ундан юз ўгирган ҳар бир кимса ҳақидадир.
«(Эй Муҳаммад!) Оятларимизни келтирганимизда улардан чиқиб кетган (амал қилмаган) одамни шайтон (ўзига) эргаштириб олгани, натижада (у) адашганлардан бўлиб қолгани (ҳақидаги қисса)ни уларга ўқиб беринг!» Яъни, “Биз оятларимизни, тавҳид ва унинг далилларини баён этдик. Аммо у юз ўгириб, ўзини олиб қочди, узоқлашди”. Бу оят Аллоҳ таолонинг ягоналиги далилларини кўриб, англаб турса-да, имон келтирмай, қайсарлик билан куфрида бардавом этган ҳар бир кофир ҳақидадир.
“…шайтон (ўзига) эргаштириб олган…” Яъни, шайтон уни кофир ва йўлдан озган кимсаларга эргаштириб қўйган.
Маъно аҳли бундай дейишган: “Бу оят ҳидоят топгач, залолатга, нафсининг истакларига эргашиб, дунёга мойил бўлган, шайтоннинг ўйинчоғи бўлиб қолган кимсалар дунёда ҳам, охиратда ҳам хусронга (зарарга) учрашига далилдир”.
“Агар хоҳлаганимизда, уни улар (оятлар) сабабли (мартабасини) кўтарган бўлур эдик”. Олимларимиз оятни бундай тафсир қилишади: “Агар истаганимизда эди, бу оятлар билан уни амал қилиш мартабасига кўтарган бўлардик, шу тариқа у солиҳ амаллари туфайли лойиқ мақомга юксаларди” (Фахриддин Розий, “Мафотиҳул ғайб”).
“Лекин у ерга ёпишиб олди”, яъни ердаги неъматларга берилиб, ўшаларга суянди. Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо оятни: “У дунёга майл қилди”, деб тафсир қилган. Ибн Жубайр ва Суддий Мужоҳид раҳимаҳумуллоҳдан ривоят қилади: “Балъам ерни маскан тутди. Яъни, ундаги лаззатларга берилди”.
“Ва (нафс) ҳавосига эргашди”. Яъни, у Аллоҳ таоло ҳукмларига амал қилмай, ҳою ҳавасига эргашди ва залолатга ботди. Бу оят илм аҳллари учун таҳдиддир. Аллоҳ таоло бир кишига илм берганидан кейин у ҳавойи нафсига эргашиб кетса, ит даражасига тушган ҳисобланади. Аллоҳ турфа неъматлар ато этган киши ҳидоятдан юз ўгириб, нафс етовига тушса, Аллоҳдан узоқлашади. Пайғамбаримиз алайҳиссалом: “Кимнинг илми кўпайгани ҳолда ҳидояти ортмаса, (бу билан) фақат Аллоҳдан узоқлашиши ортади”, деб огоҳлантирганлар (Фахриддин Розий, “Мафотиҳул ғайб”).
“Унинг мисоли гўё бир итдирки, унга ҳамла қилсанг ҳам, (тилини осилтириб) ҳансирайди, ўз ҳолига қўйсанг ҳам, ҳансирайверади”. Ит хоҳ қувилсин, хоҳ ўз ҳолига ташлансин, бир маромда ҳансирайверади. Ибн Жарир раҳимаҳуллоҳ айтади: “Ит ҳайдалса ҳам, ҳайдалмаса ҳам, тилини осилтириб ҳансирайверади”. Қутайбий айтади: “Чарчоқ ва ташналикдан ҳар бир жон ҳарсиллайди. Фақат ит чарчаса-чарчамаса, ташна бўлса ё бўлмаса ҳам, ҳансирайверади. Аллоҳ таоло кимга динни ва илмни насиб этган бўлса ва у мол-мулк дардига тушиб, дунёга боғланиб қолса, ҳайвонларнинг энг тубанига – тилини осилтириб, ҳарсиллаб турадиган итга ўхшаган бўлади”.
Балъам илмидан айрилганидан кейин ит каби ҳансирайдиган бўлиб қолди. Мужоҳид раҳимаҳуллоҳ: “Унинг мисоли гўё бир итдирки, унга ҳамла қилсанг ҳам, (тилини осилтириб) ҳансирайди, ўз ҳолига қўйсанг ҳам, ҳансирайверади”. Қуръон ўқиб, унга амал қилмайдиганларнинг мисоли ҳам худди шундай.
“Бу қиссаларни (уларга) айтиб беринг, шояд тафаккур қилсалар!” Яъни, пайғамбарларини ёлғончига чиқарган миллатларнинг қиссаларини айтиб беринг, шояд улар бу қиссалардан ибрат олсалар.
Имом Қуртубий ва Фахриддин Розий тафсирлари асосида
Феруза СУЛАЙМОНОВА тайёрлади.
“Ҳидоят” журналининг 2019 йил, 10-сонидан