Виждон эркинлиги: кеча ва бугун
Виждон эркинлигини тартибга солувчи дастлабки норматив ҳуқуқий ҳужжатлар 1929 йилда қабул қилинган “Диний бирлашмалар тўғрсида”ги қарор ҳамда собиқ иттифоқ Конституциясининг 52-моддаси эди.
Мазкур ҳужжатларда гўё фуқароларнинг виждон эркинлиги кафолатланиши, ҳар қандай динга эътиқод қилиш, диний маросимларни ўтказиш борасида чекланмаган ҳуқуқлари эълон қилинган эди. Лекин буларнинг барчаси қоғоздаги гап бўлиб, “олий ҳужжатлар”даги ваъдалар билан реал воқелик орасида улкан жарлик бор эди. Масалан, илгариги конституциялар моддаларида фуқароларга “виждон эркинлиги, яъни хоҳлаган динга эътиқод қилиш ёки бирорта динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқи кафолатланиши” баробарида, “диний сиғинишни ёхуд атеистик тарғиботни амалга ошириш ҳуқуқи” ҳам берилган эди. Амалда эса одамларнинг “хоҳлаган динга эътиқод қилиши, диний сиғинишни амалга ошириши” сингари ҳуқуқлари саробга айлантирилиб, билган ва билмаганнинг “атеистик тарғиботни амалга ошириш ҳуқуқи” кенгайиб борган. Бошқача айтганда, диндорлар ҳуқуқлари энг кўп камситилган тоифа эди.
Мустақилликка қадар юртимизда диндорлар сифатида фақат пенсионерлар (ёши улуғ инсонлар) тан олинар, аҳолининг бошқа қатламларининг диний ташкилотларга бориши учун чеклов эди. Конституцияга кўра, диннинг давлатдан ажратилганини баҳона қилиб, диний таълим муассасаларининг моддий-техник таъминотига мутлақо эътибор қаратилмас, диний таълимга беписанд муносабатда бўлинарди.
Ҳаж сафарига бориш фақат 1945 йилдан эътиборан бошланган бўлиб, ҳар йили собиқ иттифоқ бўйича 10–15 нафар, Ўзбекистондан эса 3–4 нафар фуқаро бу зиёратга боришга муваффақ бўларди.
Истиқлол арафасида Ўзбекистондаги динлар ва диндорларга муносабат тубдан ўзгарди, яъни 1991 йил 14 июнь куни “Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида”ги қонуннинг қабул қилиниши динлар ва диндорлар ҳақ-ҳуқуқларини таъминлашда тарихий аҳамият касб этди.
1992 йил 8 декабрь куни қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Конституцияси бу борадаги давлат сиёсатининг, ўзаро муносабатларнинг устувор йўналишини белгилаб берди. Конституциямизнинг 31-моддасида: “Ҳамма учун виждон эркинлиги кафолатланади. Ҳар бир инсон хоҳлаган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқига эга. Диний қарашларни мажбуран сингдиришга йўл қўйилмайди”, деб белгилаб қўйилган.
Ижтимоий муносабатларнинг ривожланиб бориши ҳар қандай қонунга ўзгартириш ёки қўшимчалар киритишни тақозо этади. Шундан келиб чиқиб, 1998 йил 1 май куни Ўзбекистон Республикасининг “Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида”ги қонуни янги таҳрирда қабул қилинди.
Бош Қомусимизда белгиланган бу ҳуқуқий меъёр эркин ҳаётнинг, фуқаролар эътиқодий истак-хоҳишларининг мустаҳкам кафолати сифатида хизмат қилмоқда.Ўтган йиллар давомида юртимиздаги диний ташкилотлар сони тобора ортиб борди. Агар мустақилликкача фақат 211 та диний ташкилот бўлган бўлса, ҳозир республикамизда турли динлар, конфессияларга қарашли 2100 га яқин ташкилот фаолият олиб бормоқда.
Ҳозир виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар фаолиятини тартибга солувчи ўнга яқин қонун ҳужжатлари мавжуд. Бу эса мамлакатимизда виждон эркинлигини таъминлаш, миллатлараро тотувлик, диний бағрикенгликнинг муҳим ҳуқуқий асоси бўлиб хизмат қилмоқда.
Жаҳонгир ХАТАМОВ
Ўзбекистон мусулмонлари идораси ходими
“Ҳидоят” журналининг 2019 йил, 12-сонидан