Мақолалар

Дафндан кейинги тиловат

Чоп этилди Iyun 3, 2020 Дафндан кейинги тиловатda fikr bildirishni o'chirish

Ўтирувчилар Қуръон тиловати, маййит ҳақига дуо қилиш билан машғул бўладилар. Дафндан кейин, тупроқ тортилгач, одатда, Таборак сураси ўқилади. Бунинг бир неча сабаблари бор.

Таборак сураси бундан бошқа «Мулк», «Нажот берувчи», «Шафоатчи», «Қутқарувчи, асровчи» каби номлари билан ҳам аталади. Бундай исмлар билан номланишига сабаб ушбу сура соҳибини, яъни хуфтондан кейин доим тиловат қилувчи кишини қабр азобидан шафоат қилади, қутқаради. Шу боисдан кўп ўлкаларда, хусусан, бизнинг диёрларда маййит дафн қилингандан кейин унинг ҳақига ушбу сура ўқилиши урф бўлган.

عَنْ أَبِي هُرَيرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيّ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: إِنَّ سُورَةً فِي الْقُرْآنِ ثَلاَثُونَ آيَةً شَفَعَتْ لِصَاحِبِهَا حَتَّي غُفِرَ لَهُ تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِي فِي السُنَنِ الكُبْرَي وَابْنُ مأجَهْ وَاللَّفْظُ لَهُ وَأَحْمَدُ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ وَسَنَدُهُ صَحِيحٌ.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қиладилар: «Қуръонда ўттиз оятдан иборат бир сура бор. Ким уни ўқиса, (ушбу сура у банданинг) гуноҳлари мағфират қилингунича шафоат қилади. У: «تَبَارَكَ الَّذِي بِيّدِهِ الْمُلْكُ» “Таборакаллази бийадиҳил мулку” (сураси)дир». Имомлар Абу Довуд, Термизий, Насоий, Ибн Можа, Аҳмад, Ибн Ҳиббон, Ҳоким ва Байҳақий ривоят қилишган. Ҳадис лафзи Ибн Можага тегишли ва унинг ривоят санади саҳиҳ.

Уламолар Таборак сурасининг шафоатини замон жиҳатидан иккига бўлганлар:

  1. Бандани қабрда шафоат қилиши.
  2. Қиёмат куни шафоат этиши.

Бу ривоятда Таборак сураси бандани охират куни шафоат этиб, жаннатга киритишга ҳаракат қилиши айтилмоқда[1].

عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: سُورَةٌ مِنَ القُرْآنِ مَا هِيَ إِلاَّ ثَلاَثُونَ آيَةً خَاصَمَتْ عَنْ صَاحِبِهَا حَتَّي أَدْخَلَتْهُ الْجَنَّةُ وَهِيَ سُورَةُ تَبَارَكَ. رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ وَالضِّيَاءُ الْمَقْدِسِيُّ وَسَنَدُهُ صَحِيحٌ.

Анас ибн Молик розияллоҳу анҳудан ривоят қи­линади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай дедилар: «Қуръонда бир сура бор. У ўттиз оятдан иборат.

عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: سُورَةُ تَبَارَكَ هِيَ الْمَانِعَةُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ. رَوَاهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَسَنَدُهُ صَحِيحٌ.

Ибн Масъуд розияллоҳу анҳу ривоят қиладилар: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Таборак сураси қабр азобидан тўсувчидир», – деб айтганлар». Имом Ибн Мардавайҳ ривоят қилган. Ҳадис санади саҳиҳ.

Бу ерда айтилишича, Таборак сураси бандани қабр азобидан сақлайди. Демак, мазкур сура бандани қабрда ҳам, охиратда ҳам шафоат қилади, уни азобдан ҳимоя қилади. Шу сабаб қабристон зиёратига борганлар у ерда Таборак сурасини ўқишлари мустаҳабдир.

وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: ضَرَبَ بَعْضُ أصْحَابِ النَّبِيّ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خِبَاءَهُ عَلَي قَبْرٍ وَهُوَ لاَ يَحْسِبُ أنَّهُ قَبْرٌ فَإِذَا فِيهِ إِنْسَانٌ يَقْرَأُ سُورَةَ تَبَارَكَ الَّذِي بِيّدِهِ الْمُلْكُ حَتَّي خَتَمَهَا فَأَتَي النَّبِيّ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ إِنِّي ضَرَبْتُ خِبَائِي عَلَي قَبْرٍ وَأَنَا لاَ أَحْسِبُ أَنَّهُ قَبْرٌ فَإِذَا فِيهِ إِنْسَانٌ يَقْرَأُ تَبَارَكَ الْمُلْكِ حَتَّي خَتَمَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: هِيَ الْمَانِعَةُ هِيَ الْمُنْجِيَةُ تُنْجِيهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ وَالْبَزَّارُ وَسَنَدُهُ ضَعِيفٌ.

Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қили­нади: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобаларидан бири чодирини қабр устига қўйди. Лекин у ўша ер қабр, деб ўйламаган эди. Шунда қабр ичида бир инсоннинг таборак сурасини охиригача ўқиганини эшитди. Кейин Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен чодиримни қабр устига қурдим, лекин у ер қабр деб ўйламагандим. Мен у ерда бир инсоннинг Мулк сурасини охиригача ўқиганини эшитдим», – деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «У тўсувчидир, у қутқарувчидир. У (сура бандани) қабр азобидан сақлайди», – дедилар».

Имом Термизий, Байҳақий ва Баззор ривоят қилишган. Ривоят санади заиф.

Ушбу ҳадисда Мулк сураси кишини қабр азобидан сақлаши зикр қилинмоқда. Мазкур ривоятдан келиб чиқиб айтиш мумкинки, Мулк сурасини ўқиш қабрда ётган маййит учун манфаат келтиради. Бунга шубҳа йўқ.

عَنْ زِرٍّ عَنْ عَبْدِ اللهِ ابْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ تَبَارَكَ الَّذِي بِيّدِهِ الْمُلْكُ كُلَّ لَيْلَةٍ مَنَعَهُ اللهُ بِهَا مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ. رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَسَنَدُهُ حَسَنٌ.

Зирр ибн Ҳубайш Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилади: «Ким تَبَارَكَ الَّذِي بِيّدِهِ الْمُلْكُ ни ҳар кеча ўқиса, Аллоҳ азза ва жалла у бандани ўша сура сабабидан қабр азобидан сақлайди». Имом Насоий ривояти.

عَنْ زِرٍّ عَنْ عَبْدِ اللهِ ابْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: يُؤْتَي الرَّجُلُ فِي قَبْرِهِ فَتُؤْتَي رِجْلاَهُ فَتَقُولُ رِجْلاَهُ: لَيْسَ لَكُمْ عَلَي مَا قَبْلِي سَبِيلٌ كَانَ يَقُومُ يَقْرَأُ بِي سُورَةَ الْمُلْكِ ثُمَّ يُؤْتَي مِنْ قِبَلِ صَدْرِهِ أَوْ قَالَ: بَطْنِهِ فَيَقُولُ: لَيْسَ لَكُمْ عَلَي مَا قَبْلِي سَبِيلٌ كَانَ يَقْرَأُ بِي سُورَةَ الْمُلْكِ ثُمَّ يُؤْتَي رَأْسَهُ فَيَقُولُ: لَيْسَ لَكُمْ عَلَي مَا قَبْلِي سَبِيلٌ كَانَ يَقْرَأُ بِي سُورَةَ الْمُلْكِ قَالَ: فَهِيَ الْمَانِعَةُ تَمْنَعُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ

Зирр ибн Ҳубайш Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилади: «Банда қабрга қўйилгач, унга оёқ томонидан келинади. Шунда оёқлари: «Сиз учун мен томонга йўл йўқ, чунки у мен билан туриб Мулк сурасини ўқир эди», – дейди. Шундан сўнг кўкрак (ёки қорин) томонидан келинади. У: «Сизлар учун мен томонга йўл йўқ, чунки у мен билан Мулк сурасини ўқир эди», – дейди. Кейин бош томонидан келинади. Бош ҳам: «Сизлар учун мен томонга йўл йўқ, сабаби у мен билан Мулк сурасини ўқир эди», – дейди. У ман қилувчидир. Бандани қабр азобидан сақлайди». Имомлардан Ҳоким «Мустадрак»ларида, Байҳақий «Шуъабул-иймон»да ва Табароний «Кабир»да ривоят қилишган.

Бу ривоятда Таборак сураси бандани қабр азобидан сақлаши батафсил баён қилинмоқда. Ушбу ривоятдан қуйидаги фойдаларни оламиз:

  1. Қабр азобининг ҳақ экани.
  2. Қабрда азоб фаришталари банданинг оёқ, кўкрак ва бош томонидан келиб, уни азоблашлари.
  3. Таборак сураси бандани қабр азобидан сақлаши.
  4. Қайси банда ҳаётлик чоғида Таборак сурасини ўқиб юрса, унинг аъзолари қабрда тилга кириб, банда бажарган солиҳ амалларни восита қилиб, унинг азобдан омон қолишига сабабчи бўлишлари.
  5. Таборак сурасини кечаси, айниқса, таҳажжуд намозларида ўқиш фазилатлироқ экани.

عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيّ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ لاَ يَنَامُ حَتَّي يَقْرَأَ الم تَنْزِيلُ وَتَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالنَسَائِيُّ وَسَنَدُهُ صَحِيحٌ.

Жобир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинишича, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам الم تَنْزِيلُ (Сажда сураси) ва وَتَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ ни ўқимай уйқуга кетмасдилар”. Имом Термизий, Насоий ривоят қилишган. Ҳа­диснинг санади саҳиҳ.

Баъзи диёрларда дафн жараёнида тўпланганлар Ёсин сурасини ўқишга одатланганлар. Бу хусусда ҳам бир қанча далиллар келган:

عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: وَيس قَلْبُ الْقُرْآنِ لاَ يَقْرَؤُهَا رَجُلٌ يُرِيدُ اللهَ وَالدَّارَ الآخِرَةَ إِلاَّ غَفَرَ لَهُ اقْرَؤُوهَا عَلَي مَوتَاكُمْ. رَوَاهُ النَّسَائِيُّ

Маъқил ибн Ясор розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қиладилар: «Ёсин Қуръоннинг қалбидир. Ким уни Аллоҳ (розилиги) ва охират куни (нажот топиш)ни истаб тиловат қилса, унинг гуноҳлари мағфират қилинади. Уни ўликларингизга ўқинглар». Имомлар Насоий, Ҳоким, Байҳақий ривоят қилишган. Ривоят санади заиф.

Ушбу ривоятга кўра, ким Ёсин сурасини ихлос билан ўқиса, унинг гуноҳлари кечирилади.

Ёсин сурасини ўликларга ўқишни уламолар икки хил изоҳлашган:

  1. Ўлим тўшагида ётганларга ўқиш.
  2. Вафот этиб кетган маййитлар ҳақига ўқиб, савобини уларга бағишлаш[2].

Ибн Умар розияллоҳу анҳумо дафндан кейин қабр устида Бақара сурасининг аввали ва охирини ўқишни яхши амал деб билганлар. Имом Байхақий ривояти.

وعن عثمان رضي الله عنه قال: كان النبي صلى الله عليه و سلم إذا فرغ من دفن الميت وقف عليه فقال: “استغفروا لأخيكم ثم سلوا له بالتثبيت فإنه الآن يسأل”. رواه أبو داود

Усмон розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам маййитни дафн қилганларидан кейин унинг тепасида турдилар ва: «Биродарингиз учун истиғфор айтинг­лар ва у собит туришини сўранглар, чунки ҳозир у сўроқ қилинмоқда», дедилар. Имом Абу Довуд ва Байхақий ривоятлари.

Дафндан кейин маййитга қўйидагича талқин қи­лишни уламолар мустаҳаб, дейишган. Улардан Шайх Наср Мақдисий «Таҳзиб» номли китобларида қуйи­дагиларни келтирадилар: «Агар киши маййитни дафн қилиб бўлса: «Эй фалончи ўғли фалончи, дунёга чиққа­нингдаги аҳдингни ва «Ла илаҳа иллаллоҳу ваҳдаҳу ла шарийка лаҳу ва анна Муҳаммадан аъбдуҳу ва росулуҳ» шаҳодатини зикр қил, қиёмат, шак-шубҳасиз, қойим бўлувчидир, Аллоҳ қабрлардан қайта тирилтирувчидир. Раббим Аллоҳ, диним Ислом, пайғамбарим Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам, қиблам Каъба, йўлбошчим Қуръон, мусулмонлар биродарим. Раббим Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ. У улуғ Арш Раббидир», деб айтсин»[3].

Дафн қилингандан кейин шаҳодат калималари талқин қилинмайди, аммо бирор киши шу ишни қил­са, бундан қайтарилмайди. Бир ривоятда Набий алай­ҳисса­ломдан: “Ё Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам), мабодо, маййитнинг исмини билмасак нима қиламиз?” – деб сўрашганида, у зот соллаллоҳу алайҳи ва саллам: Одам ва Ҳаввога нисбат берилади, деганлар», дейилган.

[1] Зиёвуддин Раҳим. «Қуръон қалблар шифоси». Тошкент-2014: «Шарқ» наш­риёти-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти. 290-бет.

[2] Зиёвуддин Раҳим. «Қуръон қалблар шифоси». Тошкент-2014: «Шарқ» нашриёти-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти, 271-бет.

[3] Абу Закариё Яҳё ибн Шараф Нававий. «Ал-азкор мин каломи саййидил аброр». Тошкент: «Фикр-медия» нашриёти. 2005, 212, 213-бетлар.

 

 

 

 

 

Пўлатхон КАТТАЕВнинг

“Исломда жаноза” китобидан