У мусулмонга ўхшайди
Ибн Умар розияллоҳу анҳу ривоят қилади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: «“Бир дарахт бор, барглари тўкилмайди ва у мусулмонга ўхшайди. Айтинглар-чи, у қайси дарахт?” Одамлар билган дарахтлари номини айтиб кўришди, топишолмади. Абдуллоҳ розияллоҳу анҳу айтади: “Кўнглимга унинг хурмо дарахти экани келди-ю, бироқ айтишга уялдим”. Сўнг саҳобалар: “Эй Аллоҳнинг расули, у қайси дарахт эканини ўзингиз айтиб беринг?” дейишди. Пайғамбаримиз алайҳиссалом: “У хурмо”, дедилар» (Имом Бухорий ривояти). .
Хурмо водийда ўсувчи, барглари тўкилмайдиган, узлуксиз мева соладиган, ҳар фаслда яшнайдиган, фойдаси бисёр, илдизи мустаҳкам, шохлари осмонга қараб ўсгани, бир сўз билан айтганда, манфаати ва яхшилиги давомий бўлгани учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уни комил мўминга ўхшатдилар. Саҳобаларнинг зеҳнини текшириш, таълим бермоқчи бўлган нарсаларини уларнинг қалбида мустаҳкам ўрнатиш мақсадида ташбеҳдан фойдаландилар. .
Саҳобалар орасида у пайтлар ҳали ёш бўлган Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳумо ҳам ўтирган эди. Унинг кўнглига: “Бу хурмо бўлса керак”, деган ўй келди. Лекин шу ерда ўтирган отаси ҳамда Абу Бакр, Абу Ҳурайра, Анас ибн Молик каби улуғлардан ҳаё қилиб, айтишга ботинмади.
Саҳобалар топа олишмагач: “Эй Аллоҳнинг расули, у қайси дарахт эканини ўзингиз айтиб беринг”, дейишди. Шунда Пайғамбаримиз алайҳиссалом: “У хурмо”, дея унинг яхшилиги ва фазилатини эслатдилар ҳамда ўлкаларида шундай дарахтни кўп ўстириб қўйгани учун Аллоҳ таолога ҳамд айтишга чақирдилар. Пайғамбаримиз алайҳиссалом саҳобаларнинг яхши амал ва фазилатларни кўпайтиришлари ва гўзал ахлоқларида давомли бўлишларини истардилар.
Уламолар: “Нима учун мусулмон хурмо дарахтига ўхшатилди?” деган саволга бундай жавоб беришган: “У узоқ умр кўрадиган дарахт. Йил бўйи яшнаб, соя солади. Қуриб қолгунича мева беради. Меваси хоҳ ғўра, хоҳ пишган ёки қуриган бўлсин, барча ҳолатида севиб ейилади. Барглари ҳайвонлар учун озуқа. Танаси ёғоч, ўтин бўлади, пўстлоғидан боғич, арқон ясалади, бўйра тўқилади. Данаги эса туялар учун емишдир. Демак, дарахтнинг барча қисми фойдали. Худди шу каби мўминнинг ҳам ибодати кўплиги, ахлоқи гўзаллиги боис барча ҳолати яхшидир. Қилган ишларидан тириклигида ҳам, вафотидан сўнг ҳам ҳамма манфаат олади. Хурмо дарахтининг илдизи мустаҳкам ва шохлари осмонга қараб ўсганидек, мусулмоннинг асли – дини мустаҳкам, амали – шарафли ва мақбул.
Саҳобалар Пайғамбаримиз алайҳиссаломга одоб юзасидан, кўп савол беришмас эди. У зот алайҳисссалом кўпинча ўзлари сўраб, жавобни ҳам ўзлари айтардилар. Савол-жавоб тарзда берилган таълим самаралидир. Чунки узоқ ўй ва мулоҳазадан кейинги жавоб зеҳнга мустаҳкам ўрнашади.
Ибн Умар дин борасида ўзи учун зарур бўлган илмни сўраб билишдан ҳаё қилмасди. У фақат катталар ҳузурида, отасидан олдин сўз айтишдан уялди. Пайғамбаримиз алайҳиссалом берган саволлари жавобини билгани ҳақида отасига сўзлаб берганида, Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу: “Агар айтганингда, менга қизил туядан кўра севимлироқ бўларди”, деган. Чунки ҳазрат Умар розияллоҳу анҳу Набий алайҳиссаломнинг саволларига ўғли жавоб беришини орзу қиларди. Шунингдек, ёш бўлса ҳам, илмда баъзилардан устун эканини кўриб, Пайғамбаримиз алайҳиссалом ҳам хурсанд бўлишларини ва ўғлининг ҳақига дуо қилишларини истарди.
Ушбу ҳадисдан: устоз шогирдлари зеҳнини текшириш ҳамда уларни фикрлашга ундаш мақсадида бир масалани ўртага ташлаши мустаҳаблиги; топишмоқни баёни билан айтиш мумкинлиги; фаҳмни кучайтириш, тасаввурни бойитиш учун зарбулмасал келтириш яхшилиги; катталар ҳурматидан уларнинг ҳузурида гапирмаслик дуруст экани; олим киши ҳам ҳамма нарсани билавермаслиги; хурмонинг бошқа дарахтлардан афзаллиги ҳамда илмнинг фазилати каби фойдалар олинади.
Манбалар асосида “Шайх Зайниддин” жоме масжиди
имом-хатиби Яҳё АБДУРАҲМОНОВ тайёрлади.
“Ҳидоят” журналининг 2019 йил, 3-сонидан