Мақолалар

Балбал тошлар сири ёхуд туркийлар тарихининг қадим саҳифалари

Чоп этилди Avgust 20, 2020 Балбал тошлар сири ёхуд туркийлар тарихининг қадим саҳифалариda fikr bildirishni o'chirish

Ўтган йили Москва шаҳрига борганимда Қизил майдондаги давлат тарих музейи ҳамда қуроллар палатасидаги асори-атиқалар қаторида балбал тошлар ва Мономахнинг қалпоғи мени ниҳоятда ҳайратга солди. Балбал тошлар музейнинг кўзга кўринарли жойларига ­қўйилган. Музейга келувчилар ҳам айнан шу экспонатлар атрофида кўпроқ тўхталади. Хўш, бу балбал тошлар нима? Улар нимани англатади?

Илмий манбаларда ёзилишича, одам қиёфасидаги «балбал» деб номланувчи бу тошлар қадим турк ҳоқонликлари давридан мерос. Бу каби тарихий тош ҳайкаллар туркийзабон халқлар яшаган маконларда – Россия, Украина, Озарбайжон, Қозоғистон, Мўғулистоннинг кўплаб жойларида учрайди. Қадимий тош ҳайкал Кореяда ҳам топилган. Уни «харибан» деб номлашади. «бан, ман» сўзлари корейс тилида «одам» маъносини англатади. Кореяликларнинг ҳам асли келиб чиқиши олтойга тақалади. Олтой эса қадимий туркий дунё бешигидир.
Балбал маълум бир ҳудудда машҳур бўлган одамнинг ҳурматига бунёд этилган. Улар асосан элини, ерини душманлардан ҳимоя қилган ботирлар ҳурматига ўрнатилган.
Балбал – қадимий туркий сўз бўлиб, «бал-бал», яъни «зарба бермоқ», «қоқмоқ», «урмоқ» каби маъноларни англатади. Туркийшунос олимлар фикрича, балбал – «тошни тик қилиб ўрнатган белгилар» деган маънога эга. Балбалнинг этномаданий маъноси қадимги туркий даврда, яъни VI-IX асрларда алоҳида мазмун касб этган. У пайтларда қадимги туркий урф-одат ва анъаналарга кўра, балбалларнинг аксарияти ҳоқон, тегин, торхон, чор, тудун, бий, бек каби элбошчилар, ботирлар, оқсуяк одамларнинг ҳурматига махсус ясалган. Улар орқали мотам тутилган, марҳумнинг руҳи ҳурматига «йўқлаш» каби удумлар бажарилган. Марҳумнинг руҳини шод қилиш маросимида қатнашганлар ўзлари яшаётган маконидан балбал ­тошларни олиб келган ва анъанага мувофиқ, марҳумнинг дафн этилган жойида оралиқ масофасини бирдек қилиб, қаторлаштириб ўрнатган. Ушбу эсдалик мажмуасини яратишга иштирок этганлар ўзларининг қавми, уруғ-тоифаси тамғаларини ёки қадимги туркий битик ёзуви билан исмларини, лавозим, унвонларини ёзган. Бу қадимги туркий қавмларнинг ўзига хос йўқлаш маросимидан дарак беради.
Марказий Осиёда ислом динининг кенг тарқалиши билан тошлардан эсдалик ясаш ўз маъносини йўқота бошлади. Москва тарих музейидаги Донецк вилояти ҳудудидан топилган балбаллар XII-XIII асрларга тегишли.
Одам қиёфасидаги тош ҳайкалларнинг энг қадимий намуналари Устюртдан ҳам топилган. Мутахассислар уларни милоддан аввалги IV-III асрларга тегишли эканини аниқлашган.
1983 йилда Устюрт ғарбида тадқиқот ишларини бажарган собиқ СССР Геология вазирлигининг биринчи космоаэрогеологик экспедициясининг иштирокчилари Қозоғис­тон ҳудудида кўплаб ҳайкалларни ­топган. Ушбу топилмалар экспедиция аъзоларини ҳайратга солади. Чунки кичик майдонда 70 тага яқин шундай тош ҳайкал бор эди. СССР Фанлар академияси Археология институтининг Волга-Урал археологик экспедицияси раҳбари Л.Галкин ушбу ҳайкалларни милоддан аввалги IV-III асрларга, яъни массагетлар даврига оид эканини исботлаган. Бу балбал тошларнинг энг қадимий намуналари эди.
Экспедиция аъзолари дастлаб ибодатхона топдик, деб ўйлашган. Лекин бу фикрлар «Байте-III» деб номланувчи қалъада иккита қурбонлик келтирувчи тошдан ишланган стол топилгандан кейингина тасдиқланади.
У ҳақда Л.Галкин шундай маълумот берган:
«Улар бири-биридан 15 метр масофада жойлашган эди. Деярли тўғри бурчакли катта столнинг узунлиги 1 метрдан узунроқ, тўрт конус шаклидаги туёқдаги кичик стол эса бир метрдан кичикроқ эди. Шу жойдан яна тошдан ишланган товоқ ҳам топилди (унинг диаметри 80 см). Одатда бундай нарсалар фақат ибодатхонада бўлади. Тошдан ишланган столларда ҳайвонлар қурбонлик қилинган».
Мазкур ҳудуддан топилган бошқа ашёларда қилич, камон ва пичоқларнинг тасвирлари мавжуд.
Устюртда топилган тошдан ишланган ҳайкалларда чап қўли йиғилиб, ичига босилиб турган, ўнг қўли эса пастга туширилиб, сонига босилиб турган эркак кишининг сиймоси гавдалантирилган. Ҳайкаллар кўриниши монголоидларга ўхшайди. Аслида уларда массагет ботирлари ­тасвирланган.
Олимларнинг фикрича, бир-бирига ўхшаш тош ҳайкаллар кенг омма томонидан ҳурматга эга вафот этган қавмдоши хотирасига қурилган. Қадимий кўчманчи қавмлар ота-боболарининг руҳига сиғинган. Уларга вафотидан кейин ҳайкал ўрнатилса, руҳи шунга жойлашади, деб ишонишган. Бундай эътиқод массагетларга юнон-македонияликлар билан кураш даврида руҳий мадад берган. Шунинг учун Тангрига тенглаштирилган бу ҳайкал тошлар қошида уларга бағиш­лаб қурбонлик қилинган. Тош столлардан ҳам шу мақсадда фойдаланилган.
Милоддан аввалги IV-III асрларда ҳукмронлик қилган Аҳамонийлар давлати Яқин Шарқ ва Ўрта Осиёнинг кўплаб давлатлари (Парфия, Марғиёна, Бақтрия, Сўғдиёна ва бошқалар)ни ишғол этган. Лекин Устюрт текислигида массагетлар уларга қақшатқич зарба берган. Тарихдан маълумки, Аҳамонийлар давлатининг асосчиси Кир массагетларнинг ерларига бостириб кирганида ўлдирилган. Бутун дунёни босиб олмоқчи бўлган Искандар Зулқарнайн ҳам массагет қавмининг қаттиқ қаршилигига дуч келган.
Илмий доираларда «массагет ва сармат қавмларининг бир қисми юнон-македонияликларга бўйсунмай шимолга қараб кетган» деган тахмин бор. Улар Устюрт текислигини душман яқинлаша олмайдиган ҳарбий плац­дармга айлантирган бўлиши мумкин.
Тарих сир-синоатларга тўла. Буни тош ҳайкаллар ҳам исботлаб турибди. Улар ботир аждодларимизни эслатиб турувчи қадим ва шонли ўтмишимиздан ёдгорлик. Шу боис, уларни асраб-авайлаш, мазмун-моҳиятини ўрганиш ҳамиша муҳим аҳамиятга эга бўлиб қолаверади.

 

Есимхон ҚАНОАТОВ,
«ISHONCH»

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet