Мақолалар

Европага йўл Ислом орқали ўтади

Чоп этилди Dekabr 18, 2020 Европага йўл Ислом орқали ўтадиda fikr bildirishni o'chirish

(Фазл ибн Яҳё – қоғоз фабрикаси асосчиси)

Замонавий технологиялар тарақ­қий этган бир даврда қоғоз иш­лаб чиқариш, бир қарашда оддий­дек кўринади. Лекин жавонимизда­ги ки­тоблар, газета, журналлар биз ўйла­гандан анча мураккаб жараённи босиб ўтган.

Қоғоз милодий 105 йили хитойликлар томонидан кашф этилган. Лекин шундай бўлса-да, қоғоз саноати оммалашмади, унинг тайёрланиши сирлигича қолаверди.

Қоғоз Европа мамлакатларига етиб бор­­гунга қадар одамлар силлиқ тош, сопол буюм­лар, ишлов берилган тери ва папи­рус­лар, палма дарахтининг новдаларига матн ёзишган. Фақат милодий 751 йилга келиб, Талас во­дийсида бўлган жангда мусулмонлар хитой­ликларга асир тушиб, қоғознинг қандай тайёрланишини билиб олишди (Salim Hassani, “Muslim heritage in our world”, p. 136). Айнан шу воқеа қоғознинг бутун дунёга тарқалишига асос бўлди.

Қоғоз ишлаб чиқариш милодий 794 йи­ли аббосийлар халифалиги вазири Фазл ибн Яҳёнинг биринчи қоғоз фабрикасини очи­шидан бошланди (Mustafo Mahmud Sulaymon, “Tarix al-ulum vat-tiknolodjiya”).

Хитойликлар дастлаб қоғоз тайёрлашда тут пўстлоғини бирламчи хомашё сифатида ишлатишди. Мусулмонлар қоғоз тайёрлаш технологиясини осонлаштириб, бу жараёнда зиғир ва пахтадан фойдаланишди. Бу эса тайёр маҳсулотнинг арзонлашуви ҳамда қоғознинг кенг тарқалишида асосий омил бўлди. Канопнинг оммабоплиги ва пишиқ­лиги туфайли мусулмонлар сифатли қоғоз тайёрлай бошлашди. Натижада Бағдодда қоғоз саноати гуркиради.

Қоғоз тайёрлашда дастлаб мато бўлак­ларга бўлиниб, сўнг намлантирилди. Хом­ашёдаги кир ва турли ранглар кетказили­ши учун бир муддат ишқор солиб қайнатилди. Тайёр массани хамир ҳолига келтириб, куволда билан уриб, ишлов берилди (Jalol Muzaffar, “Xazarat Al-Islam va asaruha fi at-taraki”).

Қоғоз саноати асосчиси Фазл ибн Яҳё (766 йили таваллуд топган) бармакийлар сулоласи вакили вазир Яҳё ибн Холиднинг тўнғич фарзанди. Бундан ташқари, Фазл халифа Ҳорун Рашиднинг эмикдош акаси бўлиб, иккиси бирга таҳсил олишган. Бир қанча вақт Мосулда ноиблик вазифасида хизмат қилди. Солиқ тушумидан Балхда каналлар қурдирди. Кўплаб масжид, работ ва карвонсаройлар ҳам вазирнинг саъй-ҳаракати туфайли ишга туширилди. У 792 йили Арманистон, Озарбайжон, Каспийбўйи вилоятларида, 794 йили эса Хуросонда ноиб­лик вазифасида иш олиб борди (Zetterstéen K. V. 1987).

Ҳорун Рашид тахтга ўтиргач, Фазлни ўзига вазир этиб, ўғлининг тарбиясини унга ишониб топширди.

Фазл ибн Яҳё 17 йил вазир бўлди. Бу орада мамлакатда катта ўзгаришлар содир бўлди. Қоғоз саноати йўлга қўйилиб, арзон ва оммабоп маҳсулотга айланди. Ҳатто халифа бундан кейин одамлар фақат қоғозга ёзишлари ҳақида буйруқ ҳам берди.

Секин-аста ҳокимиятга таъсирини ўт­казадиган Фазл ибн Яҳё ва бармакийлар су­лоласи халифага хуш келмай қолади. На­ти­жада 803 йили сулола ҳокимиятдан чет­латилди. Фазл ибн Яҳё ҳам умрининг қол­ган қисмини зиндонда ўтказди ва 805 йили вафот этди (Sourdel D. 1991).

Қоғоз фабрикасининг ташкил қилиниши Ислом тараққиёти билан бирга дунё тамаддунида ҳам асосий ўрин тутди. Бағдоднинг “Ипак қурти уйи” маҳалласи қоғоз ишлаб чи­қаришнинг маркази сифатида бутун оламга танилди. Қоғознинг оммалашуви китоблар нархининг кескин тушиши, ўз навбатида, илмнинг кенг тарқалишига сабаб бўлди.

Китоблар оммабоп ҳолга келиши са­баб янги касб-ҳунар ва хизмат кўрсатиш турлари ҳам кенгайди. Масалан, мустан­сихлар ки­тобдан нусха кўчирган бўлишса, варроқ ва саҳҳофлар китоб тайёрлашда зарур буюмлар билан савдо қилишди ҳамда муқовалаш билан шуғулланишди. Ислом тарихчиси Аҳмад ибн Воҳид Яъқубий милодий IX-асрда Бағдоднинг “Ваддоҳ” маҳалласида юзлаб китоб расталари бўл­гани ҳақида ёзган (Salim Hassani, “Muslim heritage in our world”, p. 137).

Бағдодда қоғоз фабрикаси йўлга қўйил­гач, бошқа шаҳарларда ҳам очила бошлади. Тарихчи Уилям Дюрант “Маданият тарихи” асарида хабар беради: “Мусулмонлар қоғоз ишлаб чиқариш технологияларини Сицилия ва Испанияга ҳам олиб келишган. У ердан Франция ва Италияга етиб борди. 105 йили Хитойда ишлатилган қоғоз 797 йили Маккада, 800 йили Мисрда, 980 йили Испанияда, 1100 йили Византияда, 1102 йили Сицилияда, 1228 йили Германияда, 1309 йили Англияда истеъмолга кирди”.

Мисрда IX асрдан бошлаб қоғоз ишлаб чиқариш йўлга қўйилди. Қуръони каримнинг биринчи қоғоз нусхаси X асрда кўчирилган.

Қоғоз саноати Шимолий Африка ва Марокаш орқали 950 йили Испанияга етиб борди. Испаниянинг Валенсиядан унча узоқ бўлмаган Шатива шаҳри “Шотибий” номини олган қалин ва ёрқин қоғозлари билан дунёга машҳур бўлди.

200 йил давомида қоғоз барча Ислом ўлкаларига тарқалди. Натижада китоб тайёрлаш ҳам енгиллашиб, китоб нархлари кескин пасайди. Бир китобнинг минглаб нусхасини тайёрлаш имкони пайдо бўлди. Ўз навбатида, китобот ва хаттотлик санъати ривожланиб, расталарда сиёҳ ва бўёқларнинг турлари орта бошлади.

Париж ислом институти профессори Жак Рислер “Араб тамаддуни” китобида: “Шубҳасиз, мусулмонларнинг Европага туҳфа қилган энг катта яхшилиги бу – қоғоз бўлган”, деб ёзади.

Даниялик тарихчи Ёҳансен Педерсен эса мусулмонларнинг қоғоз саноатини кенг йўлга қўйишлари “нафақат исломий китоблар, балки бутун дунё китоблари тарихида бурилиш ясади”, деб эътироф этган (Salim Hassani,“Muslim heritagе in our world”, p. 137).

Тошкент ислом институти талабаси

Мунаввар РУСТАМ қизи тайёрлади.

“Ҳидоят” журналининг 2020 йил 10-сонидан

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet