“Аёлларингизга яхшилик қилишни тавсия этаман”
Ҳозирги пайтда баъзи эркаклар арзимас нарса туфайли хотинини сўкиши, уриши ва куракда турмайдиган сўзлар билан ҳақоратлаши каби кўнгилсиз воқеалар учраб туради. Баъзи эркаклар орасида Исломда аёлларни уриш орқали тарбия қилиш ҳақида кўрсатма бор, деган нотўғри талқин борлигига гувоҳ бўламиз. Йўқ, асло бундай эмас. Аллоҳ таоло инсонни азизу мукаррам қилиб, унга бошқа махлуқотларига бермаган ақлу идрок неъматини берди. Демак, инсон уриб-сўкиб эмас, балки чиройли муомала ва гўзал хулқ билан тарбия қилинади. Тўғри, Қуръони каримда: «…уринглар…» дейилган, лекин бундан олдин бир қанча шартлар қўйилган. Қўлга эрк беришдан олдин бир қанча тарбиявий босқичларни ўтказиш лозим. Уриладиган тақдирда ҳам қаттиқ уриш, кўкартириш эмас, номига уриб қўйиш, заифа эканини эслатиш назарда тутилади.
Арзимас айби учун, фарзандларингиз онаси, кечалари ухламай бола катта қилган, саҳар туриб уйингизни супурган, кийимингизни тозалаб, сизга ширин-ширин таомлар тайёрлаб берган заифа аёлга кучингиз етдими? Албатта, аёл кишининг айби бўлиши мумкин. Хатолар такрорланмаслиги учун шунга яраша шароит яратиб бериш эркак кишиниг вазифаси эканини унутмаслик лозим.
Баъзи кишилар Қуръонда «урингиз» дейилган, деб уни суиистеъмол қилишга уринадилар. Бу хатодир. Ҳар қандай оилавий можарони тинч йўл билан оқилона ҳал этиш мумкин.
Видолашув хутбаларида Пайғамбаримиз (алайҳиссалом), жумладан, бундай деганлар: «…Аёлларингизга яхшилик қилишни тавсия этаман. Улар сизларнинг барча ишларингизда ёрдамчиларингиздир. Фақат итоатсизлик ва ахлоқсизлик қилганларида уларни енгилгина уриб қўйингиз». Бошқа ҳадиси шарифда: «Яхшиларингиз (аёлларни) ҳеч қачон урмайдиганингиз», дейилган.
Уламоларимиз ушбу ҳадисни ҳужжат қилиб: «Агар аёл била туриб, Аллоҳ таолонинг ҳақига риоя қилмаса, одоб тариқасида бир туртки сифатида танбеҳ берса бўлади», дейишади. Оятда аёлни уриб қўлини синдириш, юзини кўкартириш ёки шунга ўхшаш бошқа шикаст етказишга умуман рухсат берилмаган.
Ҳар қачон ва ҳар ерда бизга ўзларининг юксак ахлоқлари билан ўрнак бўлган Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) аёлларини уриш у ёқда турсин, уларга ҳатто қаттиқ гапирмаганлар. Бу борада Ойша (розияллоҳу анҳо) онамизнинг саҳобалардан бирларига айтган сўзлари ибратлидир: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ўз аёлларидан ва ходималаридан бирортасини ҳам умуман урмаганлар, ҳаётларида ҳеч кимга озор бермаганлар. Фақат Аллоҳ йўлида, ҳаромдан қайтариш ёки Аллоҳ таоло учун қасос олиш мақсадида (уриш керак бўлса) урганлар».
Албатта, бу ўринда аёллардан ҳам Пайғамбаримиз (алайҳиссалом) ўз ҳадисларида “Хотинларнинг яхшиси агар қарасанг, сени хурсанд қиладигани; буюрсанг, сенга итоат этгани; йўқлигингда ўз нафсини ва молингни муҳофаза қиладиганидир”, деб сифатлаганларидек хотин бўлишлари талаб қилинади.
- Эркак киши оиласига нисбатан барча масъулиятни ҳис этиши ва ўзининг оилада устун эканини ҳеч қачон унутмаслиги керак.
Шу маънода эркакнинг аёлдан устун экани ҳақида Аллоҳ таоло марҳамат қилади:
«Эркаклар хотинлар устидан (оила бошлиғи сифатида доимий) қоим турувчилардир. Сабаб – Аллоҳ уларнинг айримлари (эркаклар)ни айримлари (аёллар)дан (баъзи хусусиятларда) ортиқ қилгани ва (эркаклар ўз оиласига) ўз мол-мулкларидан сарф қилиб туришларидир. (Аёллар ичида) солиҳалари – бу (Аллоҳга ва эрига) итоатли, ғойибга Аллоҳ сақлаганича ҳимоятли (яъни, эрларининг сирлари, мулклари ва обрўларини сақловчи)лардир. Хотинларнинг итоатсизлигидан қўрқсангиз, аввало уларга насиҳат қилингиз, сўнгра (бу таъсир қилмаса,) уларни ўринларда (алоқасиз) тарк этингиз, сўнгра (бу ҳам кор қилмаса) уларни (мажруҳ бўлмагудек даражада) урингиз. Аммо сизларга итоат қилсалар, уларга қарши (бошқача) йўл ахтармангиз. Албатта, Аллоҳ олий ва улуғ зотдир» (Нисо, 34).
Оятда эркак кишининг аёл устидаги раҳбарлик масъулияти икки сабабга асослангани баён қилинган. Биринчиси, эркак киши хилқат жиҳатдан чидамли, оила бошлиғи бўлишдек масъулиятни кўтаришга қодир экани. Чунки эркаклар куч-қувват, сабр қила олиш, ҳар бир ишда шошмасдан мулоҳаза юритиш ва бошқа қобилиятлари билан устундир. Иккинчиси, оилада эркаклар ўз молларидан нафақа сифатида сарф қилишлари, зарур бўлган барча молиявий харажатларни ўз зиммаларига олишлари. Яъни, хотиннинг еб-ичиш, кийиниш ва бошпанага бўлган эҳтиёжини эркак киши қондириши лозимлиги назарда тутилган.
Ҳақиқатда, эркак зоти аёл кишидан баъзи хусусиятларда ортиқ қилиб яратилганига ҳеч шубҳа йўқ. Буюк ҳикмат ва қудрат соҳиби Аллоҳ таоло хилқатдаги бу устунликда бир неча ҳикматни мужассам қилган. Тафсирларда, жумладан, шаръий нуқтаи назардан эркакларга хос қуйидаги афзаллик хусусиятлари қайд этилган: пайғамбарлик, ўринбосарлик, жисмоний куч-қувват, оила нафақасига масъуллик, ақлу идрок, хотира ва тафаккурнинг зиёдалиги, имом-хатиблик, муаззинлик, жамоат билан намоз ўқиш, жума намозининг вожиб бўлиши, ташриқ такбирини айтиш, жангларда қатнашиш, тўлиқ гувоҳлик, талоқ бериш ҳуқуқига эга бўлиш, оила номининг унга нисбат берилиши, намоз ва рўзани узрсиз адо этиши ва бошқалар. Шу ва бошқа жиҳатларни ҳисобга олиб, аёл кишининг эрига итоатли, ҳимоятли ва иффатли бўлиб, оила тотувлиги йўлида доимий ҳаракат қилиши диёнат жиҳатидан талаб этилган.
Эр киши, умуман, оиланинг тинчлиги тўғрисида қайғуриш билан бирга, энг муҳим таъминотлар бўлган озуқа, кийим-кечак, бошпана билан таъминлашга масъулдир.Ушбу масъуллик шариат нуқтаи назаридан вожиб деб қаралади. Яъни, ушбу масъулиятни бажармаган одам Аллоҳ таоло олдида қаттиқ гуноҳкор ҳисобланади.
Маълумки, никоҳ муносабати билан зиёфат уюштирилиб, валийма-тўй ўтказилади. Ушбу тўйнинг харажатлари, имкони бўлса, куёвнинг ўзи, яқин қариндошлари ёрдамида қопланади. Яъни, қисқа қилиб айтганда, тўйни куёв томон ўтказади. Эр ва хотин ўзлари яшайдиган уйни турмуш учун зарурий жиҳозлар билан жиҳозлаш ҳам эрнинг зиммасида бўлади. Лекин, афсуски, бугунги кунимизда кўп ҳолларда буларнинг акси кўзга ташланмоқда.
Хуллас, эркак киши оиланинг ҳамма талабларига жавоб бера оладиган бошлиқ бўлишга буюрилган. Қуръони каримда бундай дейилган:
«Талоқ қилинган аёллар ўзларига қараб, уч ҳайз муддати (ўтишини) кутиб ўтирадилар. Агар улар Аллоҳга ва охират кунига ишонсалар, бачадонларида Аллоҳ яратган нарса (ҳомила ёки ҳайз)ни яширишлари ҳалол (иш) эмас. Агар эрлари ислоҳни (оилани тиклашни) хоҳласалар, шу муддат ичида уларни қайтариб олишга ҳақлидирлар. Аёллар учун (белгиланган ҳуқуқлар) ўз меъёрида эркаклар (ҳуқуқи) билан тенгдир. Аёлларга нисбатан эркакларда бир даража (зиёдалик) бор. Аллоҳ қудрат ва ҳикмат эгасидир» (Бақара, 228).
Бир ёки икки талоқ қўйган эрлар идда чиққунига қадар сўз ёки ҳаракат билан ўз аҳдларидан қайтиб, никоҳни янгиламасдан турмушни давом эттиришлари мумкин. Аммо бир ёки икки «боин» (қатъий) талоқ қўйган бўлса, никоҳни янгилаш шартдир. Уч талоқ ёки ундан ортиқ ададни айтиб қўйган бўлса, эр-хотин ўртасидаги шаръий никоҳ бекор бўлиб, бирга турмуш қуриш мумкин бўлмай қолади. Бундай тақдирда, албатта, шариат пешволарига мурожаат қилиб, маслаҳат олиш зарур.
Бу эркаклар хоҳлаганларини қилишсин ёки аёлларига истаганларича зулм ўтказишсин, дегани эмас. Устунроқ бўлиш ортиқча масъулиятни зиммага олиш деганидир. Имконияти бўлатуриб оиласининг ҳожатларини қондиришга ҳаракат қилмаслик ҳам гуноҳдир. Бу Аллоҳ таолонинг омонат деб берганига хиёнат қилишдан ўзга нарса эмас.
Устунлик эркакка хотинининг бирор айби бўлса, дарров унинг адабини бериш, азоблаш имкониятини бермайди, балки аёлларга бундай зулм қилишни шариатимиз қаттиқ танқид этади. Пайғамбаримиз (алайҳиссалом) бир ҳадисларида: «Яхшиларингиз аёлларига яхши муомала қиладиганларингиздир», деганлар. Ушбу ҳадисдан маълум бўладики, бир поғона устунроқ бўлиш тил ва қўлга эркинлик бериш эмас, балки уни яхшиликка ишлатиш, деганидир.
Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бошқа ҳадисларида:
ألا كلكم راع وكلكم مسؤول عن رعيته فالأمير الذي على الناس راع وهو مسؤول عن رعيته والرجل راع على أهل بيته وهو مسؤول عنهم
Яъни:“Огоҳ бўлинг! Ҳаммангиз раҳбарсиз ва ҳаммангиз қўл остингиздагилардан масъулдирсиз. Бас, амир қўл остидаги инсонларга раҳбар ва уларга масъулдир, эркак ўз оиласида раҳбар ва уларга масъулдир”, деганлар. Раҳбарлик масъулиятни сезиш мажбуриятларни бажариш демакдир. Ноҳақ ҳукм чиқариб, ножоиз ҳаракатлар қилиш, аҳлларига зулм кўрсатиш маъсият, гуноҳ деганидир. Демак, кишининг мавқеи қанчалик баланд бўлса, жавобгарлиги ҳам шунчалик қаттиқ бўлади.
- Аёл киши оиласининг ички ҳолатларига масъул. Юқорида таъкидланганидек, эр киши кўпроқ вақтини оиласини нафақа билан таъминлаш йўлида ҳаракат қилиб ўтказади. Табиий, уй ишлари билан шуғулланишга кам вақт ажратади. Шу ўринда никоҳнинг фойдаси яққол кўзга ташланади. Уй ишларини аёл киши қилади, покликка, тинчликка жавоб беради. Шунингдек, бошқа муҳим вазифаси ҳам бор, бу фарзанд кўриш, унга тарбия беришдир. Демак, аёл оиланинг ички ишларига масъулдир. Юқоридаги ҳадиснинг давомида бундай дейилган:
والمرأة راعية على بيت بعلها و ولده وهي مسؤولة عنهم والعبد راع على مال سيده وهو مسؤول عنه ألا فكلكم راع و كلكم مسؤول عن رعيته
яъни: “Аёл эрининг уйига ва фарзандларига раҳбар ва уларга масъулдир. Қул хўжайинининг молига раҳбар ва унга масъулдир. Огоҳ бўлинг! Бас, ҳаммангиз раҳбарсиз ва ҳаммангиз қўл остингиздагиларга масъулдирсиз”.
Яъни, аёл эрининг молини у билан маслаҳатлашмай тасарруф қилмаслиги керак ва эрининг фарзандларига чиройли тарбия бериши керак.
- Ота-она фарзандларига масъул бўлиб, уларга адолат қилишлари зарур. Ота-онанинг неча фарзанди бўлса, ҳаммасига тенг қараши, ҳатто муомала қилганида ҳам баробар кўриши керак.
- Фарзандлар ота-оналарига яхшилик қилишлари, уларнинг сўзларини асло ерда қолдирмасликлари шарт.

Усмонхон АЛИМОВнинг “Оилада фарзанд тарбияси” китобидан
Асар “Мовароуннаҳр” нашриётида чоп этилган. Нашриётдан харид нархи 24000 сўм