Ғазаб шундай иллатки…
Фитратига ғазаб олови сачраган киши тўғрисида нима дейсиз?
Бу ғазабнинг таъсири ва ҳокимлиги унинг фитрати устидан ғолиб келади. Ғазаб шундай бир иллатки, на тадбиркор ақл ва на буюрувчи қалб унга бас келолади. Бу иккови ғазаб оловининг таъсирида сўниб, бу ҳолдаги кишидан ақлга мақбул бўлмаган ва кўнгилга ўтирмайдиган баъзи ишлар юзага келади. Бу одам ҳақида бириси “бу инсон қилган ишларини ўз иродаси билан қилмаган” деса, тўғри айтган бўлади. Зеро, бу ҳолат – аҳволлари қоришиқ бўлган ва Иблис эгаллаб олган кишилар сифатидир. Баъзан уларда ғазаб оташи кучайиб, улар гўё йиртқич ҳайвонларга дўнадилар. Баъзан шаҳват оташи зўрайиб, уларни ҳайвонга айлантириб қўяди. Ғазаби ва шаҳвати ғалаба қозонган бу инсоннинг қалбида нур қолмайди, натижада ақлининг таъсир кучи ҳам йўқолади.
Шу сабабли ҳазрати пайғамбар (алайҳиссалом) ғазабланиб турган инсонга йўлиққанларида унга
“Аъузу биллаҳи минаш-шайтонир-ражим” (қувилган, тошбўрон қилинган шайтоннинг ёмонлигидан Аллоҳдан паноҳ тилайман) деб жаҳлини бартараф этишни тавсия қилганлар. Демак, мавзумизга боғлиқ шундай хулоса чиқадики, ғофил ва ақли ҳушидан бегона кимсаларга шайтон ғазаб оловини сочади. Яна шунга ҳам ишора қилмоқдаки, бирон кишини ғазаблангани учун маломат қилмаслик керак. Чунки, ҳазрати пайғамбар (алайҳиссалом) ҳалиги ғазабли одамни маломат қилмадилар. Шуниси аниқки, демак, ғазабни Ҳақдан паноҳ тилаш билан муолажа қилмоқ-бартараф этмоқ вожибдир. Инсон ўз қаҳр-ғазабини шу йўл орқали даф этмаган тақдирдагина шаръий жиҳатдан маломатга лойиқдир.
Ҳазрати пайғамбар (алайҳиссалом) саҳобаларга ғазабни кетказиш йўлини ҳам ўргатдилар. Дедиларки:.
“Агар тик турган бўлсанг, ўтириб ол, ўтирган бўлсанг ёт, ётган бўлсанг таҳорат ё ғусл қил, чунки, ғазаб оташдир, оташни эса сув ўчиради”[1].
Қуръони каримда юқоридаги фикрларни тасдиқловчи оятлар мавжуд:
“(У тақводор зотлар) яхши-ёмон кунларда инфоқ-эҳсон киладиган, ғазабларини ичларига ютадиган, одамларнинг (хато-камчиликларини) афв этадиган кишилардир. Аллоҳ бундай яхшилик қилувчиларни севади” (Оли Имрон сураси, 134-оят). Бу ерда ғазаб маломат қилинмади, балки ғазабни йўқотиш ва муолажа қилишни тарк этиш маломат қилинади. Чунки бу шайтоннинг ишидир.
Пайғамбарлар ва сиддиқлар ғазаби эса Аллоҳ ризоси учун бўлиб, имоний ва исломий ғайратнинг белгисидир. Чунончи, ҳазрати пайғамбар (алайҳиссалом):
إ“Мен ҳазил қиламан, лекин ҳақ гапни айтаман”[2] деганлар. Чунки ҳазрати пайғамбарнинг ҳаяжони Аллоҳ учун ва ҳақиқатнинг ғалабаси учун эди. Умматига бўлган меҳр-шафқати туфайли ҳазил ҳам қилар эдилар. Ҳазрати Ойша (розияллоҳу анҳо) онамизнинг ривоят қилишларича, пайғамбаримиз ҳеч вақт ўзлари учун ғазабланмаган эканлар. Балки ул зотнинг ғазаби фақатгина Аллоҳ таолонинг дини учун эди, шу боис ғазабланганларида ҳеч ким у зотга воситачилик ёки эътироз қилолмасди. Ривоят қилишларича, пайғамбар (алайҳиссалом) ғазабланганларида икки ёноқлари ва кўзлари қизариб кетар, пешонасидаги томирлари бўртиб чиқарди. Бани Махзум қабиласидан бир аёл ўғрилик қилганида ҳазрати пайғамбар унинг қўлини кесишга буюрадилар. Саҳобадан Усома (розияллоҳу анҳу) унинг гуноҳини кечиришларини сўрайди, шунда ул ҳазратнинг шу даража ғазаблари тошганки, бирор киши чурқ этишга юраги бетламаган экан. Ҳазрати пайғамбар (алайҳиссалом)нинг шунда айтган қуйидаги сўзлари муҳим аҳамиятга эгадир: “Аллоҳнинг қонун ва жазоларидан бирига қарши чиқяпсизларми? Аллоҳга қасамки, қизим Фотима ўғрилик қилса ҳам қўлини кесган бўлардим”,[3] деган эканлар. Расули акрамнинг бу ғазабланишлари Аллоҳ розилиги йўлида бўлгани учун тўғри ва ҳақ эди. Шу боис бундай ғазабни сўндириш тўғри эмасди.
Ҳазрати Али (каррамаллоҳу важҳаҳу) бир аёл билан номақбул нарсалар гаплашаётган бир одамнинг олдидан ўтаётганида унинг ҳақорат сўзларини эшитдилар. Шу қадар ғазабландиларки, сабрсизлик қилиб, бу ҳолатни халифа ҳазрати Умар (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига бориб айтишгача ҳам тоқати чидамасдан, ҳалиги одамнинг сочидан тутиб, юзига бир неча мушт туширдилар. Оғзи-бурни қонга беланган бу одам фарёд кўтариб, халифа Умарнинг ҳузурига боради ва бўлган воқеани айтиб беради. Ҳазрати Али ҳам ўша ерда ҳозир бўладилар. Мўминлар амири ҳазрат Умар ҳазрат Алидан: “Эй Абул Ҳасан, ўзи қандай воқеа рўй берди?” – дея сўради. Ҳазрат Али: “Бу одамдан динга зид бўлган номақбул сўзлар эшитдим ва шундай йўл тутишга мажбур бўлдим”, дедилар. Ҳазрат Умар ҳалиги одамга: “Сенга Аллоҳнинг кузатиб турувчи кўз (назар)ларидан бир кўз рўпара бўлибди. Чунки Али Аллоҳнинг кўзларидандир…” – дебдилар.
Ҳазрат Али ўша ҳолатда ғазабланмаганида, бориб воқеани халифага айтган бўларди. Тўғри, ғазаб инсонни енгиб, ақл билан ҳаракат қилишига йўл қўймайди. Лекин ҳазрат Али ҳақ эди, ҳақдор эса қасосини олади, итоб қилинмайди.
Ғазаб инсонни енгиши ва унга ҳоким бўлишига ҳазрат пайғамбар (алайҳиссалом)нинг ердан тош кўтариб олган бир жамоа билан қилган мулоқотлари ҳам мисол бўла олади: Пайғамбаримиз сўрадилар: – Бу қандай тош? Жамоа: – Қаттиқ ва кучли тош, дейишди. Пайғамбаримиз: – Сизларга бундан ҳам қаттиқроқ нарса нима эканлигини айтайинми? – дедилар. Жамоа: – Айтинг, дейишди. – Ғазабланганда ўзини босиб оладиган кишидир, дедилар.
[1] Имом Абу Довуд. Адаб. 3-ҳ; Аҳмад ибн Ҳанбал. Муснад. IV, 226-6.
[2] Имом Термизий. Бирр. 57-ҳ.
[3] Имом Бухорий. Фазоилу асҳоб ин-набий. 18-ҳ; Имом Муслим. Ҳудуд. 8-ҳ.

Юсуф ҲАМАДОНИЙнинг “Ҳаёт мезони” китобидан
Асар “Мовароуннаҳр” нашриётида чоп этилган.
Нашриётдан харид нархи 13000 сўм