Фақирлик етмасдан олдин бойликни қадрла
Ҳадиси шарифнинг ушбу қисми ёшликни ва саломатликни ғанимат билиш ҳақидаги олдинги икки насиҳатдан кам бўлмаган даражада муҳимдир. Чунки ёшлик ва саломатлик абадий давом этмагани каби, бойлик ҳам доимий қолишига бирор кафолат йўқ. Ҳаётимизда қанчалар бой-бадавлат одамлар бўлиб, кейинчалик баъзилари кунлик эҳтиёжига етадиган озуқани ҳам зўрға топиб еганларининг гувоҳи бўлганмиз. Шу билан бирга камбағаллиги сабабли бир кунлик эҳтиёжини қондиролмай, қийналиб юрган кишиларнинг Аллоҳ иродаси билан мўл-кўл мол-дунёга эга бўлиб кетганларини ҳам кўриб юрибмиз. Бойлик ўзи қўлдан-қўлга ўтиб юрадиган неъмат. Шунинг учун у кимнинг ихтиёрида бўлса, ғанимат билиб, нафсининг хурсандчилиги йўлида олди-ортига қарамасдан, исрофдан чўчимасдан ишлатавериш ўрнига, закотини ўз вақтида адо этиш билан Ислом арконларининг тўртинчисини бажариб, етимлар, йўқсиллар, мискин, фақирларга эҳсон ва садақа қилиб, охирати йўлида ундан фойдаланиб қолиши зарур. Шунинг учун ҳадиси шарифда бойликни ғанимат билиш кераклиги таъкидланди. Қуръони каримда бундай марҳамат қилинади:
“Мол (бойлик)ларини кечаю кундуз, пинҳонаю ошкора эҳсон қиладиган кишилар учун Парвардигорлари ҳузурида (махсус) мукофотлари муҳайёдир. Уларга (охиратда) хавф ҳам бўлмас ва улар ташвиш ҳам чекмаслар” (Бақара, 274).
“Аллоҳ йўлида молларини эҳсон қилувчилар (савобининг) мисоли гўё бир донга ўхшайдики, у ҳар бир бошоғида юзтадан дони бўлган еттита бошоқни ундириб чиқаради. Аллоҳ хоҳлаган кишиларга (савобини) янада кўпайтириб беради. Аллоҳ (карами) кенг ва билимдон Зотдир. Молларини Аллоҳ йўлида сарфлаб, кейинчалик берган нарсалари кетидан миннат ва озор етказмайдиган кишилар учун Парвардигорларидан мукофот бордир. Уларга хавф ҳам бўлмас ва улар ташвиш ҳам чекмаслар” (Бақара, 261–262).
Инсон ҳаёти машаққат, роҳат, бойлик ва фақирлик каби тўлқинлардан иборат. Бойлик Аллоҳ таолонинг бандасига берган инъомидир. Унинг шукрини ҳар бир инсон адо этиши керак. Бу эса берилган неъматни ҳалол ва пок ўринларга сарфлаш, закотини бериш, исрофга йўл қўймай, тежаб фойдаланиш билан бўлади. Инсон қиёмат куни бошқа амалларидан сўралгани каби, бойлигидан қандай фойдалангани ҳақида ҳам ҳисоб-китоб қилинади. Шу боис ҳадиси шарифда айтилганидек, мол-мулк қаердан ва қандай касб қилиниши, қаерларга сарфланишига огоҳ бўлишимиз даркор.
Қўлида давлати бор мўмин-мусулмон уни ғанимат билиб, ўткинчи лаззатлар учун эмас, балки дунё ва охиратига манфаатли ўринларга сарфлайди. Фақат молу мулк қадрига етмаганларгина уни бефарқ ва ўринсиз ишлатади. Оқибати эса ҳасрат-надомат билан якунланади ва банда савоб қозонишга кечиккан бўлади. Умуман, афсуслар бўлсин, инсон ҳадиси шарифда келтирилган бешта нарса қадрини кўпинча қўлидан кетганидан кейингина тушуниб етади.
Аллоҳ таоло молу мулкини Унинг йўлида инфоқ қилган мўмин бандаларни мақтаб бундай дейди:
“Бас, кимки (закот ва садақотларни) берса ва (Аллоҳдан) қўрқса, ҳамда гўзал (нарса)ни тасдиқ этса, бас, унга осонликни муяссар қилурмиз” (Лайл, 5–7).
Ушбу оятларда қўлидаги сармояни ҳаром жойларга сарфлашдан сақланиб, Парвардигори олам розилиги йўлида, У буюрган ўринларгагина ишлатган кишиларга Аллоҳ жаннатга элтувчи ҳидоят йўлини осон қилишининг башорати бор. Шунингдек, кишининг турли яхшиликлари зикри билан бир қаторда биринчи бўлиб молиявий ибодат ҳам келтирилган. Мўмин-мусулмон мол-мулкни Аллоҳ таоло кўрсатмаси асосида сарфлаши молиявий ибодат, яъни садақа ҳисобланади. “Садақа” луғатда сидқ, яъни рост, шунингдек, тасдиқлаш маъносини англатади.
Одатда, инсонлар имонли эканларини тилда даъво қилиб, амалда баъзи жисмоний ибодатларни қилаверадилар. Аммо имон тасдиғи молу дунёни сарфлашга келганида билинади. Мол-мулкини нафсининг хоҳишига қарши, Аллоҳ кўрсатган ўринларга сарфлайдиган кишилар мустаҳкам имон эгаларидир.
Тақво барча ибодатларда шарт қилингани каби, молиявий ибодатларда ҳам шартдир. Усиз қилинган молиявий ибодат нотўғри бўлади. Бундай ибодатга риё, миннат каби зарарли иллатлар аралашиб қолиши мумкин.
Лайл сурасининг охирги оятларида Аллоҳ таоло бундай дейди:
“Тақволи киши эса ундан (дўзахдан) узоқлаштирилур. Қайсики, у мол-давлатини (яхшилик йўлида) сарф қиладиган бўлса. Унинг (сарф қилувчининг) ҳузурида (зиммасида) бирор кимсага қайтариладиган неъмат йўқдир. У фақат энг олий зот бўлмиш Парвардигорининг “юзи”ни истаб (эҳсон қилур). (У) яқинда (қиёмат куни ато этилажак мукофотдан) рози бўлур”.
Ушбу оятларда фоний дунёда мол-мулкини Аллоҳ таоло йўлида сарфлаганлар, куфр, ширк, нифоқ, маъсият ва ёмонликлардан йироқ бўлганлар дўзахдан узоқлаштирилиши ва охиратда Аллоҳ таоло берган мукофотлардан рози бўлиши айтилган.
Кўпчилик муфассир уламолар фикрига қараганда, бу оятлар Умаййа ибн Халаф ва Абу Бакр Сиддиқ (розияллоҳу анҳу) ҳақида нозил бўлган. Ривоят қилинишича, Умаййа ибн Халаф Ислом динини қабул қилгани учун Билол ибн Рабоҳ (розияллоҳу анҳу) исмли қулини қаттиқ азоблай бошлайди. Ҳар куни ҳаво жуда қизиганида, уни ташқарига олиб чиқиб, кўкрагига харсангтош бостириб қўяр ва “Муҳаммад келтирган динни инкор қиласан, акс ҳолда, ўлгунингча шундай қийнайман”, дер эди. Бир куни Абу Бакр Сиддиқ (розияллоҳу анҳу) улар олдидан ўтаётиб, Умаййага: “Аллоҳдан қўрқмайсанми? Бу бечорани қачонгача қийнайсан?” дейдилар. “Буни ўзинг буздинг, агар раҳм қилсанг, уни бу азобдан қутқар”, деб жавоб қилади у. Шунда Ҳазрат Абу Бакр Сиддиқ (розияллоҳу анҳу) Билол ибн Рабоҳ (розияллоҳу анҳу)ни Умаййадан у сўраган маблағ эвазига сотиб олиб, озод қиладилар. Бундай зотлар мол-мулкларини Аллоҳ розилиги йўлида яхши амалларга сарфлашда аямаганлар, қизғанмаганлар.
Аллоҳ таоло Ўзи ато этган бойликни қандай ҳолатда бошқалар билан баҳам кўришни таълим бериб, бундай дейди:
“Садақаларингизни агар ошкора берсангиз, жуда яхши. Борди-ю, камбағалларга пинҳона берсангиз – ўзингиз учун янада яхшироқдир ва (У) гуноҳларингиздан ўтар. Аллоҳ қилаётган (барча) ишларингиздан хабардордир” (Бақара, 271).
Оят зоҳирига кўра, садақанинг барча турларини ошкора ёки махфий бериш мумкинлиги, аммо пинҳона садақа афзаллиги аниқ. Бу маънодаги бошқа оят ва шаръий ҳукмларни инобатга олган уламолар фарз ёки вожиб садақалар, яъни закот, хирож, ушр, фитр садақаси ва каффоратларни ошкора берган яхши, дейишади. Чунки бу ҳолда Аллоҳ таолога бўйсуниш ошкора бўлади, садақа уни олишга ҳақли кишилар қўлига етиб бориши таъминланади ва одамларда молига закот бермайди, деган шубҳалар туғилишининг олди олинади. Ихтиёрий (нафл) садақалар эса пинҳона берилгани афзал. Лекин баъзи ўринларда бошқалар кўриб ўрнак олсин, деган ният билан ошкора берилса, бу ҳам яхши саналади.
Албатта, инсон умри давомида қўлга киритган бойлигининг бир қисмини ихтиёрий равишда бошқаларга садақа қилиши мушкул масала. Бундай қийинчиликни бўйнига олиб, риё ва бахиллик сингари разил сифатлардан қочиб, ҳақдорлар ҳақини гўзал тарзда етказган кишилар мақомини Аллоҳ нафақат охиратда, балки бу дунёда ҳам юксак қилган. Бойликнинг муҳим моҳиятини Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинган ҳадиси шарифдан билиб оламиз. Унда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Бойлик молнинг кўплиги эмас, балки (чин) бойлик нафснинг бойлигидир”, деганлар (Имом Бухорий).
Демак, нафснинг бойлиги дейилганида топган мол-мулкига қаноат қилиш билан бирга, унинг баракали, дунё ва охиратда манфаатли бўлишини Аллоҳ таолодан сўраш ҳамда одамлар қўлидаги бойликка тама қилишдан тийилиш тушунилади.
Афсус, бугунги кунда бойлик сабабли ота-бола, она-қиз, қуда-андалар ораларида нохушликлар ҳам йўқ эмас. Оилалар, айниқса, ёш оилаларнинг бузилиши кўп кузатилади. Бунинг сабаби эса, кўпинча бойликка бориб тақалади. Келин тараф камбағал эмиш, куёв тарафнинг ҳеч вақоси йўқ эмиш каби қоп-қоп гаплар… Сўзимнинг исботи сифатида биргина мисол келтириш билан кифояланаман. Тўйлари яқинда бўладиган икки ёшнинг ажрашганини эшитиб, сабаби тўғрисида сўраганимда, арзимас нарса бўлиб чиқди. У ҳам бўлса, келин томондагилар куёвтўрага Тошкентда ишлаб чиқарилган чойшаб олиб келгани экан. Буни кўрган куёвнинг онаси: “Ўғлимнинг қадр-қиммати шу экан-да, у ривожланган давлатларда чиқарилган чойшабда ётади, унинг ўзимизда ишлаб чиқарилган чойшабда ётиши биз учун ор”, деб келтирилган барча сарполарни қайтарибди. Келин тарафдагилар эса: “Тошкентда ишлаб чиқарилган чойшабда ётишга ор қиладиганларга берадиган қизимиз йўқ”, деб қайтиб кетишибди.
Бугунги кунда кўпчилик инсоннинг қадр-қиммати бойлигига боғлиқ деб тушунади. Камбағалларни одам ўрнида кўргилари келмайди. Аллоҳ берган бу омонатни давомли, туганмас деб ўйлашади ва ҳаром-хариш ўринларга сарфлашдан тап тортишмайди. Бойликка ҳаддан ташқари муҳаббат қўйганларда хотиржамлик бўлмайди, ундан айрилганларида, ўзларини қўярга жой топишолмайди, ҳатто оғир аҳволга тушиб қолишади.
Шундайларга қарата хитоб қилгинг келади: “Эй инсон! Вафот этишингдан олдин қўлингдаги мол-мулкдан фойдалан, ўлимингдан кейин у сенга ҳеч қандай наф келтирмайди. Сендан олдин ўтганлар тарихига ибрат назари билан боқ. Улар ўзлари билан кафандан бошқа нимани олиб кетишди? Ўша кафан ҳам насиб этмаса-чи? Шунинг учун тирик экансан, мол-мулкингдан унумли фойдалан, Аллоҳ таоло буюрган жойларга сарфла, етим-есирларга бер, қарздорлар нажот топиши учун ёрдам кўрсат, мусофир ва илм талабида юрганларга илин. Ана шундан сенга фойда бор. Агар молингни ишлатмай сақласанг, ўлганингдан сўнг у бошқа бировнинг мулкига айланади. Сен уни ўша одам учун сақлаган бўласан. У тўғри йўлларга сарфласа, яхши. Сенга ҳам савоби етиб туриши мумкин. Бордию, нотўғри ўринларга сарфласа-чи? Оқибати нима бўлишини биласанми? Сен унга хато йўлга қадам босишига захира тўплаб кўмак берганинг учун гуноҳига ҳам шерик бўласан. Молни тақиқланган ўринларга сарфлашнинг оқибати эса вой бўлади”.
Аллоҳ таоло бандасини яхши кўрганидан бой ёки ёмон кўрганидан камбағал қилгани йўқ. Балки, бу ўткинчи дунёда синаш учун бою камбағал ва бошқа турли тоифадаги инсонлар қилди. Мол-мулк, бойликнинг Аллоҳ наздида ҳеч қандай қадр-қиммати йўқ. Агар Парвардигори олам ҳузурида қадр-қиммати бўлганида эди, уни ҳеч қачон Ўзининг душмани бўлган кофирлар ва мушрикларга бермасди. Баъзилар қанча кўп ҳаракат қилса-да, ўзи кўзлаган бойликка эришолмайди, шукр қилиш ўрнига куфр келтиришгача боради. Азизлар! Аллоҳ ҳар бир инсон ҳолатини жуда яхши билади. Кимнидир камбағал қилган бўлса, бойликни кўтаролмаслиги, яна кимнидир бой қилган бўлса, камбағалликка тоқат қилолмаслиги учундир. Шуларнинг тадаббурини қилган Аллоҳга ҳамдлар бўлсин. Чунки бойликни кўтаролмайдиган камбағалга кўп мол-дунё берилса, кимлигини унутади, бошқаларни менсимай қўяди, босар-тусарини билмай қолади. Натижада, Аллоҳ асрасин, бора-бора барча бойликни ато этган Раббисига куфр келтиришгача бориб етади. Камбағалликка чидай олмайдиган бой эса, Аллоҳ уни камбағал қилганидан нолиши оқибатида куфрона ҳаёт кечиради. Расуллуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) камбағал киши қандай йўл тутишини таълим бературиб, бундай деганлар:
“Икки нарсада ҳасад (ҳавас) қилинади: биринчиси, Аллоҳ мол-дунё берган киши уни У зот буюрган жойларга сарф қилса, иккинчиси, Аллоҳ илм берган киши у билан ҳукм қилса ва уни таълим берса” (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти).
Демак, ҳадиси шарифда оми одам Аллоҳ таоло менга ҳам олимликни раво кўрса, илмимга риоя этиб, бошқаларга таълим берардим, деб ҳавас қилгани каби, имкони йўқлар ҳам Аллоҳ таоло фалончи кишига бойлик берганидек, мени ҳам бой қилса, бойлигимни дунёю охиратимни обод этиш учун Аллоҳ йўлида сарфлар эдим, деб ҳавас қилиш мумкинлиги айтилган.
Аллоҳ таоло:
“Суйган нарсаларингиздан эҳсон қилмагунингизгача сира яхшиликка (жаннатга) эриша олмайсизлар. Нимани эҳсон қилсангиз, албатта, Аллоҳ уни билувчидир”, деган (Оли Имрон, 92).
Аллоҳ таоло мўмин-мусулмонлар суйган нарсаларидан садақа қилиш орқалигина жаннатга эришишлари мумкинлигини уқтирмоқда. Ҳа, яхши нарсадан ўзи фойдаланиб, айблисини бошқа кишига ўтказиш майли, инсон табиатида бор нарса. Бу, ҳатто, эҳсон қилишда ҳам кузатилади. Мисол учун, закотга киши кичикроқ ёки озғинроқ ёхуд касал қўйни бергиси келади ва ҳоказо. Ҳолбуки, шариатимизда ўртачасини бериш белгиланган. Қурбонликка ҳам яхши, соғлом жонлиқни сўйиш амр этилган. Бундай мисоллар жуда кўп.
Ояти каримада айтилгани каби, инсон яхши кўрган нарсаларини инфоқ қилиши орқали жаннатга эришади, шунингдек, ўткинчи дунёдаги мол-мулк муҳаббати қалбини эгаллаб олиши натижасида унга ҳирс қўйиб, нафсига қул бўлиб қолишининг олдини олади.
Улуғ аждодларимиз Аллоҳ йўлида эҳсон қилиш мақсадида энг суйган нарсаларини нафақа қилиб, юксак даражаларга кўтарилганлари ривоят қилинади. Жумладан, Имом Аҳмад ибн Ҳанбал (раҳимаҳуллоҳ) Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб, қуйидагиларни айтганлар:
«Абу Талҳа Мадина ансорийлари орасидаги энг бой одам саналарди. Масжид тўғрисида жойлашган “Ҳаа” қудуғи унинг учун мол-мулки ичидаги энг маҳбуб нарса эди. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) қудуққа бориб, унинг ширин сувидан ичиб турардилар. Юқоридаги оят нозил бўлгач, Абу Талҳа: “Эй Аллоҳнинг Расули, бу қудуқ мол-мулким ичида мен учун энг маҳбубидир. У Аллоҳ йўлида садақадир, У зот кўрсатган жойга ишлатинг”, дея ўзи учун энг азиз саналган мулкини садақа қилиб юборди». Бу биз мўмин-мусулмонларга намуна бўлиши керак.
Аллоҳ таоло ҳалолдан ато этган бойликда роҳат ва фароғат бор. Лекин кўпчилик бу неъмат қадрига етавермайди. Халқимизда “Олдингдан оққан сувнинг қадри йўқ” деган мақол бежиз айтилмаган. Чунки инсон камбағал бўлганида ўзи ва аҳли оиласи фаровон ҳаёт кечириши учун бор жидду жаҳди билан молу мулк тўплашга интилади. Бу йўлда оиладаги ҳузур-ҳаловати, хотиржамлигини йўқотиб, кўп вақти ва кучини сарфлайди. Камбағал киши истаган пайтда роҳатлангиси, орзу қилган жойларга саёҳат қилгиси, кўнгли тусаган неъматлардан ҳузурланиб, турли кўнгилхушликлар қилгиси келади. Аммо бунинг иложи йўқ. Чунки буларни амалга ошириш имконига, яъни керакли маблағга эга эмас. Шу боис Аллоҳ бизга ато қилган неъматлар қатори бойлик неъматининг қадрига етайлик, ундан унумли фойдаланайлик, шукрини адо этайлик. Ана ўшанда икки дунё саодатига эришамиз, иншоаллоҳ.

Усмонхон АЛИМОВнинг
“Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг муборак васиятлари” китобидан (2-жилд)
Асар “Мовароуннаҳр” нашриётида чоп этилган.
Нашриётдан харид нархи 30000 сўм