Мовароуннаҳрнинг машҳур хаттотлари
Марказий Осиё хаттотлик санъати тараққиёти тарихининг биринчи даврида, асосан, мил. VII–X асрларда араб халифалигининг марказий шаҳарлари – Макка, Куфа ва Басрада яратилиб, кейинчалик бошқа ҳудудларга тарқалган хат турларидан фойдаланган ҳолда арабий, форсий ва туркий тиллардаги асарларни китобат қилиш асносида Мовароуннаҳр хаттотлик мактаби вужудга келди.
Аҳмад ибн Умар Ашъас Абу Бакр Самарқандий (XI аср), Аҳмад Табибшоҳ Мовароуннаҳрий (вафоти 1215 йил), Али Банокатий (XIII аср), Жамшид Шоший (XIV аср) ва шу каби бошқа кўплаб хаттотлар ушбу мактаб вакиллари сифатида донг таратдилар.
Темурийлар сулоласи ҳукмронлиги билан боғлиқ равишда XIV–XV асрларда юз берган иккинчи Марказий Осиё уйғониши даврида Мовароуннаҳр хаттотлик санъати тараққиёти тарихининг иккинчи босқичи бошланди. Бу даврда юртимизда илм-фан, маданият ва санъатнинг барча соҳаларида бўлгани каби хаттотлик санъатида ҳам мисли кўрилмаган юксалиш кузатилди. Шу даврдан бошлаб Марказий Осиёнинг турли минтақаларида ўз хусусиятлари билан фарқланиб турувчи бир неча хаттотлик мактаблари пайдо бўлди. Жумладан, XV асрда темурий ҳукмдорлар кенг қўллаб-қувватлашлари натижасида вужудга келган ва Султонали Машҳадий (1437–1520), Дарвеш Муҳаммад Тақий Ҳиравий (XV асрнинг биринчи ярми), Абдулжамил Котиб (вафоти 1505/1506 йил) каби вакиллари билан танилган Ҳирот хаттотлик мактаби ҳамда XVI асрда шайбоний ҳукмдорлар саъй-ҳаракати билан асос солинган ва Мирали Ҳиравий (вафоти 1557 йил), Мир Убайд Бухорий (ваф. 1601 й.), Мир Ҳусайн Кўланкий Бухорий (XVI аср), Саййид Абдуллоҳ Бухорий (вафоти 1647), Ҳожи Ёдгор (вафоти 1663), Аҳмад Дониш (1826–1897) каби вакиллари билан донг таратган Бухоро хаттотлик мактаби шуҳрат қозонди.
Бундан ташқари, XVIII аср бошларида Хива ва Қўқон хонликлари ҳудудида Хоразм ва Фарғона хаттотлик мактаблари, XIX асрда эса Самарқанд ва Тошкент хаттотлик мактаблари шаклланди. Хоразм хаттотлик мактаби ўзининг Мунис Хоразмий (1778–1829), Комил Хоразмий (1825–1899) каби намояндалари билан танилган бўлса, Фарғона хаттотлик мактаби Мирзо Шариф Дабир (XIX аср), Муқимий (1850–1903), Самарқанд хаттотлик мактаби Очилдимурод Мирий Каттақўрғоний (1830–1899), Абдулжаббор Ургутий Самарқандий (1885–1910), Тошкент хаттотлик мактаби эса, Муҳаммад Юнус Котиб (XIX аср) ва Муҳаммад Шоҳмурод Котиб (1850–1922) каби моҳир хаттотлари билан машҳур эди.
Ғафуржон РАЗЗОҚОВ,
Мир Араб олий мадрасаси мударриси, хаттот
“Ҳидоят” журналининг 2019 йил, 8-сонидан