Мақолалар

Мутолаа. Ҳукмдор ва аллома

Чоп этилди Noyabr 23, 2019 Мутолаа. Ҳукмдор ва алломаda fikr bildirishni o'chirish

Улуғ аллома Маҳмуд Замахшарий илмий меросида “Муқаддаматул адаб” асари алоҳида илмий аҳамиятга эга. Ушбу асар кўптилли шарқ луғатшунослигининг илк манбаси ҳисобланади. Унинг арабча-форсча-ўзбекча уч тилли, арабча-форсча-ўзбекча-мўғулча тўрт тилли қадимий қўлёзмалари бор. “Муқаддаматул адаб” хоразмшоҳ Алоуддавла Абулмузаффар Отсизга бағишланган.

522 ҳижрий йил. Кўҳна Урганчда ҳаёт осуда, шоҳ қасрида тинчлик ҳукмрон. Яқиндагина тахтга ўтирган ёш шоҳ Абулмузаффар Отсиз деразадан тушган офтоб нурларига термилар экан, ёнига келган вазир Низомулмулк босиқ товушда сўз бошлади:

– Шоҳим! Хаёлингизни қандай муаммолар банд қилди? Айтинг, шояд дилингиз равшанлашиб, ғуборингиз тарқағай!

Хоразмшоҳ Отсиз ҳолатини ўзгартирмай жавоб берди:

– Низомулмулк, сиз марҳум отам салтанатида ҳам сидқидилдан хизмат қилгансиз. Мен унинг барча хайрли ишларини давом эттирмоқ, юрт­ни гуллатиб, обод этмоқ, элимни маърифатли қилмоқ истагидадурмен.

– Шоҳим, ҳузурингизга кирганимнинг боиси ҳам шу, – деди Низомулмулк. – Бугун саройингизга бир гуруҳ алломаи замон йиғилишган. Улар ҳузурингизга кирмоқ учун Сиздан изн сўрайдурлар.

Хоразмшоҳ Отсизнинг бу гапдан юзи ёришди:

– Жуда соз! Олимлар билан суҳбатлашиш менга ҳузур бағишлайдур. Марҳум падарим ҳам олимлар, адиблар, шоирлар билан кўп мажлислар ўтказар эдилар. Мен кўп йиғилишларда қатнашиб, уларнинг пурҳикмат сўзлари, нафис шеърларидан бағоят таъсирланар эдим. Қани, ичкари чорланг, кирсинлар.

Низомулмулк оҳиста юриб эшикни очди ва илм аҳлини ичкарига таклиф этди. Хонага таъзим қилган ҳолда тиббий билимлар султони Ҳаким Али ибн Муҳаммад Ҳижозий, фақиҳ Баҳоуддин Абу Муҳаммад Хирақий, алломаи замон Рашидуддин Муҳаммад Ватвот, наҳву сарф, аруз илмларининг билимдони Абдулҳасан Али Хоразмий, фозиллар ҳужжати, адиблар саййиди, машойихлар фахри Абулҳасан Али ибн Муҳаммад Хоразмий, фиқҳ илмининг фаридуззамони Абу Муҳаммад Маҳмуд Хоразмий, фалакиёт илмининг шамси Муаййиддин Маҳмуд ибн Умар Хоразмий, манзарул олам Алоуддин Абулфатҳ Самарқандий, барча фанларнинг билимдони Абу Музар Заббий Хоразмий ва яна ўн беш нафарга яқин киши кириб келди. Улардан орқароқда соддагина кийинган, чўққисоқол, эллик ёшлар чамасидаги Маҳмуд Замахшарий ҳам таъзим билан келар эди.

Хоразмшоҳ ўрнидан турди ва: “Ассалому алайкум, азиз юртимнинг алломаю фозиллари, қадамларингизга ҳасанот, марҳабо!” дея ҳар бири билан қучоқлашиб кўришди. Хоразмшоҳ Отсиз Замахшарийни юқорига бошлади ва тахт­нинг чап томонидаги курсига таклиф қилди. Фотиҳадан кейин Хоразмшоҳ ҳаммани муборакбод этиб, ҳол-аҳвол сўрашди ва Замахшарий томон юзланиб:

– Мавлоно Маҳмуд Замахшарий, сиз яқинда Ироқ, Шом, Арабистон сафаридан қайтибсиз. Зиёратингиз қабул бўлғай! Йироқ ўлкаларнинг ҳукмдору олимлари бетакрор асарларингиздан баҳраманд бўлиб, сизни “Жоруллоҳ”, “Устозул араб вал ажам” деб улуғламишлар. Эшитиб кўнглимиз тоғдек кўтарилди. Сиз буюк Хоразм шуҳратини етти иқлимга таратдингиз. Шу кундан эътиборан сиз “Фахри Хоразм” унвонига ҳам муносибдурсиз. Муборак бўлғай! – деди.

Маҳмуд Замахшарий виқор билан туриб, таъзим қилди.

Мажлис аҳли: “Шарафли унвонлар қутлуғ бўлсин!” дея алломани муборакбод этди.

– Фахри Хоразм, – дея сўзида давом этди Отсиз, – сиз шу кунларда элу халқни адабли, маърифатли қилай деган мақсадда “Муқаддаматул адаб” номли асар ёзган эмишсиз. Асарда арабий, форсий, туркий тиллардаги чоғишмалар ҳам бор эмиш. Маълумингизким, падари бузрукворимиздан бизга бебаҳо китоб­лар хазинаси мерос бўлиб қолмишдир. Сиз нафис ҳуснихат соҳиби ҳамсиз. “Муқаддаматул адаб”нинг энг ноёб нусхасини туҳфа қилсангиз. Токи авлодларимиз бу дурдона асарингизни ўқиб, баҳраманд бўлғайлар ва ҳаққингизга дуо қилғайлар.

Маҳмуд Замахшарий ўрнидан туриб, сўз бошлади:

– Улуғ шоҳим, марҳаматингиздан бошим осмонга етди. Дарҳақиқат, ушбу камтарин асарнинг қораламасини адаб илми бўйича устозим Абу Музарга фикрларини билмоқ учун берган эдим. Асарим устозга маъқул бўлган, чоғи, – деди ва аста ўгирилиб Абу Музарга қаради. Абу Музар Заббий кулимсираб бош эгди. – Иншоаллоҳ, Сиз зоти олийларига атаб асардан бир ноёб нусха кўчиришга киришурмен. Худо хоҳласа, бу асар хазинангиздан ўрин олади…

Олимлар кечга яқин мамнуният билан саройдан чиқдилар. Хоразмшоҳдан олган вазифасининг нақадар муҳим ва масъулиятли эканини англаган Маҳмуд она қишлоғи Измихшир томон йўл олди…

* * *

Измихшир қишлоғи. Маҳмуд Замахшарий Урганчдан муҳим топшириқ олиб қайтганига ҳам чамаси уч-тўрт йил бўлди. Қишлоқ кўчаларининг у ер-бу ерида лойсувоқ томли уйлар кўринади. Шундай уйларнинг бирида Замахшарий турли китоблар уюми орасида ёзиш билан банд. Мана, бир неча йиллардан бери у тинимсиз ишлайди. Бугун аср намозига қадар муттасил давом этган ишини якунлаш ниятида. У охирги жумлаларни ёзмоқда: “тамматил қисмул хамиси фи тасрифил афъол мин Муқаддаматул адаб”. Мана шу жумлаларни ёзиб, Замахшарий салқиган кўзларини бироз юмди ва асарни олиб ташқарига чиқди. “Алҳамдулиллаҳ, алҳамдулиллаҳ”, дея насх, сулс ва настаълиқ хатларида моҳирона битилган, сарлавҳаларига зарҳал берилган, қўйингки, бор санъатини ишлатиб битган бу қўлёзма ўзининг ҳам ҳавасини келтирди. Шу куниёқ аллома Урганчга, саройга йўл олди. Маҳмуд ширин хаёллар, тинимсиз меҳнатидан қониқиш лаззати билан Урганчга етиб келди. Уни кутиб олган Низомулмулкка:

– Вазири аъзам, мен шоҳимиздан олган бир топшириқни – “Муқаддаматул адаб” асаримдан нодир нусха кўчириш вазифасини бажарган эдим. Шуни топшириш ниятида келдим, – деди ва қизил кимхобга ўралган қўлёзмани олди. Шу пайт эшик очилиб, хонага Хоразмшоҳ Абулмузаффар Отсиз кириб келди. Хоразмшоҳ олимларнинг саломига алик олди ва улар билан ҳол-аҳвол сўрашди. Замахшарийнинг қўлидаги қўлёзмани кўриб:

– Мавлоно Замахшарий, қўлингиздаги бу нафис китоб қандай асар? – деб сўради.

Маҳмуд Замахшарий камтарлик билан:

– Шоҳим, ёдингизда бўлса, каминага “Муқад­даматул адаб” асаридан нусха кўчи­ришни буюрган эдингиз. Ана шу топши­риғингиз, алҳамдулиллаҳ, битди. Уни ҳук­мингизга ҳавола қилгани олиб келдим, – деди ва қўлидаги қўлёзмани Хоразмшоҳга узатди. Ҳукмдор китобни қўлига олиб, муқовасини завқ билан томоша қилди ва асарни варақлай бошлади. Юз-кўзидан жуда мамнунлиги билиниб турарди.

– Боракаллоҳ, офарин Сизга, мавлоно! Бу асар дунё хазинасига тенг, балки ундан ҳам қимматлироқ бўлубдур. Бу қўлёзма бизнинг кутубхонамиздан муносиб ўрин олгай, – деди. Сўнг Низомулмулкка юзланиб: – Вазири аъзам, сиз дарҳол юртимиздаги энг машҳур зарринқалам хаттотларни жамланг! Уларга тез фурсатда бу асардан нусхалар кўчиришларига фармон беринг. Токи бу ноёб асарнинг кўплаб қўлёзма нусхалари юртимизнинг барча сарҳадларига тарқатилгай. Бу дурдона китобдан элу юртимизга илму ирфон таралгай. Низомулмулк, мавлоно Замахшарийнинг қилган шарафли хизматларини муносиб тақдирлаш тадоригини кўринг! – деди.

Зоҳиджон ИСЛОМОВ

филология фанлари доктори, профессор

“Ҳидоят” журналининг 2019 йил, 10-сонидан

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet