Етимга раҳм-шафқат қилиш
Муқаддас динимиз Ислом таълимотига кўра, жамиятнинг ҳар бир аъзосига алоҳида эътибор билан муносабатда бўлинади. Хоҳ кичик, хоҳ катта бўлсин, ҳар бир инсон ҳурмат-эҳтиромга лойиқдир.
Маълумки, ҳар қандай жамиятда турли табақа вакиллари мавжуд. Улар ичида ўзгалар эътибори, меҳр-мурувватига муҳтож тоифалардан бири етимлардир.
Афсуски, орамизда ота-онаси вафот этиб кетган ҳақиқий етимлар билан бир қаторда тирик етимлар ҳам етарлича топилади. Уларнинг ота-онаси маълум сабабларга кўра ўз фарзандларини ташлаб кетади. Бироқ унутмаслик керакки, улар охиратда бунинг жавобини беради, фарзандларидан нима сабабдан тонгани, унга меҳр-мурувват кўрсатмагани учун сўроққа тутилади.
Динимизда етим-есирларга алоҳида ғамхўрлик қилиш, уларнинг бошини силаш, етимнинг ҳақини емаслик кераклиги бот-бот таъкидлаб келинади. Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади:
“То вояга етгунича етимнинг молига яқинлашманг, магар чиройли йўл билан (яқинлашишингиз мумкин)…” (Анъом, 152).
Ушбу оятда етимга васий бўлган кишиларга қарата: “Етимнинг молини зое қилманглар, уни яхшилик йўли билан тасарруф қилинглар, унинг молини кўпайтириб, етимнинг тарбияси, таълими ва таом-либоси учун сарфланглар!” деб таъкидланмоқда.
Етимнинг молидан эҳтиёт бўлиш ҳақида бошқа оятда бундай дейилган:
“Етимнинг молига то у вояга етгунича, яқинлашманглар, илло, чиройли йўсинда бўлса, майли…” (Исро, 34).
Етимнинг молини ейиш қанчалик оғир гуноҳ экани қуйидаги оятда таъсирчан услубда ифодаланган. Аллоҳ таоло айтади:
“Етимларнинг мол-мулкини зулм йўли билан ейдиган кимсалар, албатта, қоринларига оловни еган бўлурлар ва албатта, дўзахда куйгайлар” (Нисо, 10).
Ушбу оят икки хил таъвил қилинади:
- Улар қиёмат куни жаҳаннамга тушишларига сабаб бўладиган нарсани еган саналади.
- Етимнинг молини егани боис дўзахда қоринлари олов билан тўлдирилади.
Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан ривоят қилади: “Тўрт тоифани жаннатга киргизмаслик ва унинг неъматларидан баҳраманд қилмаслик Аллоҳ зиммасидаги ҳақдир. Булар: хамр ичишга муккасидан кетган, рибохўр, етимнинг молини адолатсизлик билан еган ва ота-онасига оқ бўлганлардир” (Имом Байҳақий “Шуъабул имон”да ривоят қилган).
Ота-онаси ҳам, яқин қариндошлари ҳам бўлмаган бечора етимлар молини ўзлаштиришдан кўп одамлар тийилиши мумкин. Аммо отаси вафот этиб, онаси ҳаёт, уч-тўрт ёки олти-етти ёшли болалари қийин аҳволда бўлишига қарамай, ўзгалар қистови билан ўтказиладиган “эҳсон”ларга бориб, у ерда етимга тегишли молдан, таомдан истеъмол қилишдан ҳар қандай одам ҳам сақлана олмайди. Балки кўпчилик буни билмас ёки эътибор бермас. Лекин атрофимизда бундай ҳолатлар кўп кузатилади. Биз бу нарсага аҳамиятли бўлиб, бечораҳол етимлар таомидан ейиш ўрнига уларга ёрдам беришга ҳаракат қилишимиз керак. Ушбу маросимни етимнинг амакиси ёки тоғаси ўтказиб бераётган бўлиши мумкин. Бироқ ўша маросимни қилиш ўрнига пулни етимнинг таълими, уст-боши ва бошқа зарур эҳтиёжлари учун ишлатиш кераклиги кўпчилигимизнинг хаёлимизга келмайди.
Аллоҳ таоло ҳаётда бўладиган синовларга сабр этмай, шошқалоқликка йўл қўядиган кимсаларга қарата бундай хитоб қилади:
“Йўқ! Аксинча, сизлар етимни (ҳолидан хабар олиб) икром қилмайсиз. Мискин (бечорага) таом беришга ҳам бир-бирингизни тарғиб этмайсиз. Меросни эса (ўз улушингизга ўзгаларникини) қўшиб еяверасиз” (Фажр, 17–19).
Қуйидаги оятда етимларни кимлар хорлаши очиқ-ойдин баён қилинган:
“Динни (охират жазосини) инкор этадиган кимсани кўрганмисиз?! Бас, у етимни жеркийдиган ва (кишиларни) мискин-бечорага таом беришга тарғиб қилмайдиган кимсадир” (Моъун, 1–3).
Демак, Аллоҳ ва охират кунига ишонган банда етимни ҳурмат қилади, унга меҳр кўрсатади. Имони йўқ, Аллоҳга ишонмайдиган кимсагина етимни хўрлайди, унга зулм қилади, қўпол муносабатда бўлади.
Аллоҳ таоло Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га берган неъматларини зикр қилиб, у зотга бундай амр қилган:
“Бас, энди Сиз (ҳам) етимга қаҳр қилманг!” (Зуҳо, 9).
Муҳаммад мустафо (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) она қорнида эканларидаёқ оталаридан етим қолдилар, ҳали балоғатга етмай туриб, оналаридан ҳам айрилдилар. Агар Аллоҳ марҳамат қилмаганида у зот шунча неъматларга эришмаган бўлардилар.
Ибн Умар (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Аллоҳ учун уйларнинг энг яхшиси иззат-икром қилинадиган етим бор уйдир”, деганлар» (Имом Байҳақий, Табароний, Абу Нуайм ва Қузоъий).
Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Мусулмонларнинг энг яхши уйи унда етим яхшилик кўрадиган уйдир. Мусулмонларнинг энг ёмон уйи унда етимга ёмонлик қилинадиган уйдир. Мен ва етимни кафилига олган киши жаннатда мана шундай бўлади”, деб икки бармоқларини бир-бирига жипслаштириб, ишора қилдилар (Имом Бухорий ривояти).
Ўзбек халқида етимлар ҳеч қачон кўчада қолмаган. Қаерда етим бўлса, уни боқувчи, тарбиясига олувчи ҳимматли инсонлар бўлган. Ҳозир ҳам бу эзгу анъана давом эттирилмоқда. Жумладан, ҳукуматимиз томонидан етим болаларга алоҳида ғамхўрлик қилинмоқда, уларнинг турар жойлари таъмирланиб, уст-бош ва озиқ-овқат билан бекаму кўст таъминланмоқда. Бу келажак авлод тарбиясида муҳим ўрин тутади. Сабаби, етим болалар вақтида тарбия қилинмаса, улардан ноқобил кўча болалари етишиб чиқиши мумкин. Ҳукуматимиз бу соҳага алоҳида эътибор бераётгани бежиз эмас.
Муҳаммад ибн Восеъдан ривоят қилинади: Абу Дардо Салмонга ёзган мактубида айтилишича, бир киши Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳузурларига қалбининг қаттиқлигидан шикоят қилиб келганида, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Агар қалбинг юмшашини хоҳласанг, етимнинг бошини сила ва унга таом бер”, деганлар (Имом Аҳмад ва Байҳақий ривояти).
Юқорида келтирилганлардан шундай хулоса қилиш мумкин: ким етимга раҳм-шафқатли бўлса, имконини топиб, уни тарбиясига олса, Аллоҳ розилигига эришади ва жаннатда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) билан бирга бўлади. Етимни хўрлаш, унга зулм қилиш, унинг молини ноҳақ йўллар билан ейиш мўминга ёт сифат бўлиб, бу ишни Аллоҳ ва охират кунидан умиди бўлмаган кимсаларгина қилади. Охиратда Аллоҳнинг розилигига эришаман, жаннатга кираман деган банда борки, етимга ғамхўрлик кўрсатади, унга зулм етказишдан сақланади. Агар етимга яхшилик қилиш қўлимиздан келмаса, жуда бўлмаганда унга зулм қилишдан, азият етказишдан эҳтиёт бўлишимиз керак.
Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бундай марҳамат қилдилар: “Етим, тул аёл ва мискинлар ҳожати йўлида ҳаракат қилувчи киши Аллоҳ йўлида жон фидо этувчи, кундузлари рўзадор, кечалари уйқусиз тоатда бўлувчи киши кабидир”. Етимларга шафқат кўрсатиш инсонга кўп раҳмат эшиклари очилишига сабаб бўлади.
Етим-есир, бева-бечорага мурувват кўрсатиш фақат олижаноб кишилар қўлидан келади. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бундай дедилар: “Икки заиф: тул хотин ва етим гўдак борасида Аллоҳдан қўрқинглар”.

Усмонхон АЛИМОВнинг
“Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг муборак васиятлари” китобидан (2-жилд)
Асар “Мовароуннаҳр” нашриётида чоп этилган.
Нашриётдан харид нархи 30000 сўм