Дунё янгиликлари

Коронавирус низоси БМТнинг Халқаро судигача етиб борадими?

Чоп этилди May 9, 2020 Коронавирус низоси БМТнинг Халқаро судигача етиб борадими?da fikr bildirishni o'chirish

Хитойнинг Ухан шаҳридан чиққан коронавируснинг Covid-19 тури бутун дунёни ларзага солмоқда. Давлатлар ушбу вирусдан тозаланиш учун миллиардлаб, триллионлаб долларларни совуришга мажбур. Covid-19 нинг дунё бўйлаб тарқалиб кетишига ва келтираётган зарари учун ким айбдор деган масала бўйича тортишув аллақачон бошланиб кетди.

Хўш, бунга нисбатан Халқаро ҳуқуқ нима дейди?

Aмерика Қўшма Штатларининг Флорида ва Техас штатларида Хитойга қарши даъволар билан мурожаат этилди. Ушбу даъволарда Хитой ҳукумати Covid-19 ҳақида билишига қарамай у ҳақда жуда ҳам кеч эълон қилгани сабабли, Хитойдан 20 триллион доллар талаб этилмоқда. Шунингдек, Европанинг бир нечта мамлакатларида ҳам 1 триллион ва 341 миллиард долларлик даъволар судларга киритилган. Миллий судлардаги даъволар асосида Хитойни жавобгарликка тортиш ва етказилган зарарни ундириб олиш мумкин деганлар катта хато қилади. Чунки нафақат ички ҳуқуқ, балки халқаро ҳуқуқ ҳам бунга йўл қўймайди. Масалан, AҚШнинг штат судларидаги даъволар бўйича AҚШнинг Ташқи суверен имунитетлар тўғрисидаги акти (1976-йил) чет давлатга нисбатан юрисдикция олишни рад этади. Шунингдек, Халқаро ҳуқуққа биноан барча мамлакатлар тенг ҳуқуқли ҳисобланади ва бу уларнинг бир-бирларини суд қила олмаслигини англатади.

Aгарда қайсидир мамлакат суди қандайдир бир фавқулодда сабабларга кўра Хитой устидан даъволарни кўриб чиқса ҳам ушбу қарорнинг тан олиниши ва ижро қилиниши сўроқ остида қолади. Масалан, италиялик жаноб Феррини ўзининг инсон ҳуқуқлари Германиянинг собиқ фашистик ҳукумати томонидан бузилгани учун Италия судига Германиядан компенсация ундиришни талаб қилиб чиққан. Италия Олий суди ҳам Германия Ферринининг инсон ҳуқуқларини бузгани учун компенсация тўлаб бериши керак деган қарор чиқарган. Бу қарор билан Германияга борган ва унинг ижро қилинишини талаб қилган жаноб Ферринига Германия қўпол қилиб айтганда, “катта кўчани кўрсатиб қўйган”. Германия у давлат сифатида имунитетга эгалиги ва Германия билан тенг мақомга эга бошқа бир давлат суди уни суд қила олмаслигини таъкидлаган. Демак, бирор давлат суди Хитойни айбдор деб ҳисоблаган қарор чиқарса ҳам Хитой ўз-ўзидан бундай қарорни ижро қилишни хоҳламайди. Юқоридаги каби америкалик ёки европалик даъвогарларга катта кўчани кўрсатиб қўяди.

Шу сабабли, Хитойга қарши даъво билан чиқишни хоҳлаганлар учун ягона умид Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг органларидан бўлиб қолади. Жисмоний шахслар БМТ нинг Халқаро судига чиқиш ҳуқуқига эга бўлмагани учун, аввал ўз ҳукуматларини ўз давлатларида судга берадилар. Ҳукуматлари эса Хитойни Халқаро судга берадилар. Aммо бу ерда яна бир муаммо пайдо бўлади.

Aгарда Хитой ишнинг БМТ Халқаро судида кўриб чиқилишига рози бўлмаса нима бўлади?

Чунки, Хитойга қўйилаётган айбловлар Халқаро соғлиқ келишувининг 6-7 моддалари (ахборотларни алмашиш) бўйичадир. Яъни Хитой маълумотларни яширган деб айтишмоқда. Аммо Хитой Ташқи ишлар вазири вирус тарқалиш хавфи кучайган ва унинг инсондан инсонга юқиши аниқланиши билан барча мамлакатларга эълон қилинганини таъкидлади. Aммо масаланинг қизиқ жойи бу моддаларда эмас, балки ушбу келишувнинг 56 моддасида. Унга кўра ушбу келишувдан келиб чиққан низолар халқаро судларда ёки арбитражларда низолашаётган тарафларнинг розилиги бўлсагина кўриб чиқилади. БМТнинг Халқаро суди статутига кўра эса, давлатлар унинг юрисдикциясига рози бўлган ишларгина Халқаро судда кўриб чиқилади. Демак, Хитой бу ишнинг Халқаро судда кўриб чиқилиши учун розилик бермаса, ўз-ўзидан БМТнинг Халқаро суди бу иш бўйича, катта эҳтимол билан, юрисдикция олмайди.

Юқоридаги икки чора ҳам иш бермагач, учинчи чора ҳақида ўйлаб кўришга тўғри келади. Учинчи чора бу БМТ Хавфсизлик Кенгаши резолюциясини чиқартиришдир. БМТ Хавфсизлик Кенгаши резолюциялари БМТ Уставига кўра барча мамлакатлар учун мажбурий ҳисобланади. AҚШ ва Буюк Британия бу усулдан устамонлик билан фойдаланган ишлар ҳам бўлган. Масалан, Ливиядан Локкербий ишида айбдор бўлган иккита террористни тортиб олиш учун айнан Хавфсизлик Кенгаши резолюциясини чиқартиришган. Бу сафар ҳам бу усул иш берадими? Йўқ деган жавобни берсак бўлади. Нега деганда Хитой Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзоси ва у вето ҳуқуқига эга. Бу Хитой ўзига қарши чиқарилиш эҳтимоли бўлган резолюциянинг чиқишига вето қўйса, ҳозирги қоидаларга кўра резолюция чиқмайди деганидир. Демак, бу усул орқали ҳам Хитойдан ҳеч нарса ундириб бўлмайди.

Юқоридагилардан хулоса қилиб айтишимиз мумкинки, бугунги дунё Халқаро ҳуқуқи қоидалари Хитой фойдасига ишлайди. Албатта, Америка ва Европа ахборот алмашиш бўйича Хитой ўз мажбуриятларини бажармаган деб даъво қилса ҳам, бу ерда бу каби амалиёт, яъни дунё биринчи марта бундай вирусга ҳамда пандемияга дуч келаётгани ҳам ҳисобга олинади.

Aлбатта, ушбу мақолада таҳлил қилинган низолар Covid-19 билан боғлиқ масалалар якунига етгач юз бериши ёки юз бермаслиги таҳмин қилинган воқеалардир. Умид қилиб қоламизки, ҳуқуқ устувор бўлган ХХI асрда ортиқча тўқнашувларсиз бундай йирик низо тинч йўл билан ҳал этилади. Ҳозир инсонлар бир-бирини қўллаб-қувватлагани каби давлатлар ҳам бир-бирларини қўллаб-қувватласаларгина Covid-19 балосини енгиб ўтиш мумкин бўлади.

 

Aҳаджон Хакимов,
Тошкент давлат юридик университети “Халқаро ҳуқуқ ва инсон ҳуқуқлари” кафедраси катта ўқитувчиси

aniq.uz

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet