Мақолалар

Мусулмон олимлари дунёга совға қилган ихтиролар Ибн Халдун – замонавий иқтисодиёт назарияларининг “ота”си

Чоп этилди Iyun 7, 2020 Мусулмон олимлари дунёга совға қилган ихтиролар Ибн Халдун – замонавий иқтисодиёт назарияларининг “ота”сиda fikr bildirishni o'chirish

Ўрта аср мусулмонларида на илм, на маданият, на санъат, на тиббиёт йўқ эди, улар ҳамма нарсани юнонлардан, римликлардан ёки бошқа бировдан олган деб даъво қиладиган одамлар мени ҳайратга солади. Шубҳасиз, илм-фан соҳасида бўлганидек, улар ўзларидан олдин бўлган асарларни тўлдирдилар ва мукаммаллаштирдилар, аммо ўрта аср мусулмон олимларидан ҳеч бири европаликларнинг кашфиётларини ўзларига боғламадилар. Аксинча, ўрта аср мусулмон олимларининг асарлари европаликлар томонидан тортиб олиниб, кўплаб ихтироларга уларнинг номлари берилганлигини кўпчилик унутиб қўйган.

Ушбу мақолада Ўрта асрларнинг буюк мусулмон иқтисодчиси, бу илмларнинг европаликлар орасида пайдо бўлишидан олдин, узоқ вақт давомида иқтисодий қонунлар ихтиро қилингани ҳақида ёзилади. Бу ҳатто замонавий тадқиқотчилар томонидан қайд этилган. Бу олим Ибн Халдун, тўлиқ исми Абдурраҳмон ибн Муҳаммад Муҳаммад ибн Халдун ал-Хадрамий (1332-1406). У Мағриб ва Испаниянинг кўплаб ҳукмдорлари котиби бўлиб ишлаган, 1382 йилда Мисрда олий қози лавозимида бўлган.

У дунёдаги биринчи социолог, ўз иқтисодий қарашлари асосида ўз даврининг ижтимоий-иқтисодий ҳаётини тавсифловчи қомусий олими эди.

Унинг “Катта тарих” ёки “Араблар, форслар ва барбарлар ва уларнинг буюк замондошлари даврлари тўғрисида ибратли мисоллар тўплами” замонавий иқтисодиёт фани учун энг қадрлидир.Ибн Халдун меҳнат тақсимоти принципини Адам Смитдан анча олдин, меҳнат қиймати принципини Рикардодан анча олдин, у Кейнсдан анча олдин барқарорлик сиёсатини олиб боришда, унумдорлик ва бандликни рағбатлантиришда ҳукуматнинг роли асосларини ишлаб чиққан.

У мақбул солиқ солиш муаммосини, ишлаб чиқаришни ихтисослаштиришнинг технологик ривожланишининг аҳамиятини, ташқи савдо сиёсатини ва ортиқча маҳсулотнинг давлатдаги ролини ўрганган.

Ибн Халдун томонидан кашф этилган кўплаб иқтисодий қонунлар бугунги кунгача Ғарб иқтисодчилари томонидан фақат бошқа муаллифлар номи билан қўлланилади.

АҚШ Федерал Резерв Тизими Кенгаши, Англия Банки ва Германия Бундесбанкининг инфляцияни пасайтириш ва миллий валютани мустаҳкамлаш бўйича давлат сиёсати Ибн Халдун томонидан ишлаб чиқилган ва батафсил тавсифланган.

Ўтган асрнинг 60-йилларида Ғарбда Америка иқтисодчилари томонидан фаол ишлаб чиқилган ва амалга оширилган мулк ҳуқуқи бир неча асрлар илгари Ибн Халдун томонидан ишлаб чиқилган.

Америкалик иқтисодчи ва социолог Ж. Шумпетер Адам Смитнинг ғоялари ва Ибн Халдун ғояларини таққослайди ва гарчи у Платон, Аристотел ва Тоҳир ибн Ҳусайн асарларига таянган бўлса ҳам Ибн Халдун ғоялари янада прогрессив эканлигини таъкидлайди. Лекин жамиятнинг прогрессив ривожланиш қонуниятларини мустақил равишда аниқлаб олган ташқи дунёдан ва унинг таъсиридан келиб чиқиб, у жамият ривожланиши бевосита одамларнинг меҳнатига боғлиқ деган таълимотни келтириб чиқарди.

Унинг фикрига кўра, инсоннинг интилишлари жуғрофий жойлашувга боғлиқ бўлиб, одамнинг ривожланиши, овқатланиши, турар жойи, маънавий бойлиги, яъни санъат, маданият эҳтиёжлари шунга боғлиқ. Ўз асарларида у жамиятда ўзаро ёрдам зарурлиги ғоясини ишлаб чиққан.

Унинг фикрига кўра, давлатнинг вазифаси товарлар ва хизматларни қайта тақсимлашдир. Бу давлат мамлакат иқтисодиётини фаоллаштириши ва товарларга талабни ошириши керак. Халқ фаровонлиги давлат сиёсати ва унинг барқарорлигига боғлиқдир. Унинг доктринаси шундан иборатки, товарлар ва хизматларга талаб қанчалик кўп бўлса, ишлаб чиқариш ривожланади, демак, аҳоли даромади ҳам ўсиб боради ва шу сабабли илм-фан ва таълим ривожланиб боради.

Шунингдек, у олтин ва кумуш захиралари фақатгина мамлакатни бойитмайди, балки иқтисодий бойлик яратиш воситаси эканлигига ишонади ва фуқаролар ушлаб турадиган пул миқдори давлатнинг экспорт қилиш имкониятига боғлиқ.

Манба: azon.uz