Мақолалар

Абу Мансур Муҳаммад ибн МУҲАММАД МОТУРИДИЙ САМАРҚАНДИЙ. Тавҳид китоби

Чоп этилди Iyun 9, 2020 Абу Мансур Муҳаммад ибн МУҲАММАД МОТУРИДИЙ САМАРҚАНДИЙ. Тавҳид китобиda fikr bildirishni o'chirish

«Тавҳид китоби» мутакаллимлар услуби ила ёзилган бўлиб, унда аҳли сунна ва жамоанинг эътиқоди баён этилган. Муаллиф китобни ақидада тақлид қилиш ботил эканини баён қилиш билан бошлайди. Сўнгра маърифат ва уни ҳосил қилиш воситалари ҳақида баҳс юритади.

АРШ БАЁНИ

Абу Мансур раҳимаҳуллоҳ бундай дейди: “Мусулмонлар макон ҳақида турлича фикрдалар. Улардан баъзилари Аллоҳ таолони Арш устига истиво этган, деб сифатлашади. Улар наздида Арш малоикалар кўтариб турувчи ва атрофини фаришталар қуршаган тахтдир. Улар бу сўзларига одамларнинг илоҳий лутфларни умид этиб дуо қилиш учун қўлларини кўкка кўтаришларини ва бу маъноли ояти карималарни далил қиладилар: “Улар устида Парвардигорнинг Аршини у кунда саккиз фаришта кўтариб турур” (Ҳоққа сураси, 17-оят).

“…фаришталар Арш атрофини ўраб олган…” (Зумар сураси, 75-оят).

“Аршни кўтариб турадиган ва унинг атрофидаги фаришталар…” (Ғофир сураси, 7-оят).

«(У) Арш узра “муставий” бўлмиш Раҳмондир» (Тоҳо сураси, 5-оят).

Улар яна: “Аллоҳ таоло аввал Аршда эмас эди, сўнг уни макон тутди”, дей ишади. Бу сўзларига: “Сўнгра Аршга истиво этди” (Аъроф сураси, 54-оят), оятини далил қилишади.

Баъзилар: “У ҳамма жойдадир”, дейишади. Ва сўзларига бу мазмундаги ояти карималарни далил қилишади: “Уч киши яширин суҳбатлашган жойда, шубҳасиз, тўртинчиси Аллоҳдир” (Мужодала сураси, 7-оят). “Биз унга бўйин томиридан ҳам яқинроқмиз” (Қоф сураси, 16-оят). “Биз унга сизлардан кўра яқинроқ бўлармиз, лекин сизлар кўрмайсизлар” (Воқеа сураси, 85-оят). “У кўкда ҳам, ерда ҳам илоҳдир” (Зухруф сураси, 84-оят). Улар (У ҳамма жойда дейдиганлар) Аллоҳ таолони фақат бир маконда (Аршда) дейиш Уни ҳадди (ниҳояси) бор дейиш бўлади,  деб ўйлашади. Ва яна айтишадики, ҳар бир ҳадди бор нарсанинг ўзидан каттага нисбатан имкони кам бўлади. Имконсизлик эса айб ва нуқсондир. Уни фақат бир маконда дейиш ё маконга муҳтож ё унинг ҳадди бор демакдир. Аллоҳ таоло ҳаддан (чекланганликдан) пок ва буюкдир.

Баъзилар Аллоҳ таолони бир маконда ё ҳамма жойда деб сифатлашни рад этиб, фақат мажозий маънода, “барча маконларда, уларни муҳофаза этувчи ва тасарруф этувчи”, дейишади.

Имом Абу Мансур раҳимаҳуллоҳ бундай дейди: Бу айтилганларнинг ҳаммаси – “Еру кўклар фақат Аллоҳнинг мулкидир” (Бақара сураси, 107-оят). “Кўкларнинг ва ернинг Парвардигори” (Раъд сураси, 16-оят; Соффот сураси, 5-оят), “махлуқотлар илоҳи” (Анъом сураси, 102-оят, Аъроф сураси, 54-оят), “Бутун оламлар Парвардигори” (Фотиҳа сураси, 2-оят), “Ва ҳар нарсанинг устида, юқорисида” (Анъом сураси, 18-оят) оятларидаги каби барча нарсаларни Аллоҳ таолога ва Аллоҳ таолони барча нарсаларига изофаси (қўшиб айтилиши) Аллоҳ таолони олийлик ва буюклик билан сифатлаш маъносидадир. “Аллоҳ таоло тақводорлар билан биргадир” (Намл сураси, 128- оят), “Шубҳасиз, масжидлар Аллоҳникидир” (Ҳаж сураси, 26-оят), “Аллоҳнинг туясини…” (Шамс сураси, 13- оят), “Байтуллоҳ…” (Ҳаж сураси, 26-оят) каби оятларда баъзи алоҳида нарсаларнинг У зотга изофа этилиши уларнинг ўз турдошларидан Аллоҳ таоло наздида алоҳида маънавий қимматлари, мартабалари борлигини кўрсатади.

Шунингдек, бу оятлар Аллоҳнинг ҳеч бир махлуқотга ўх шамаслигини билдиради. Уларда махлуқларнинг баъзисининг баъзисига изофасидан тушуниладиган бир маъно йўқдир.

Абу Мансур раҳимаҳуллоҳ бундай дейди: Бу масаланинг асли шуки, азал-азалда Аллоҳ таоло бор эди, макон йўқ эди. Маконларнинг йўқ бўлиши ва бўлганидай туриши мумкиндир. Аллоҳ таоло шу онда азалда бўлгани кабидир, азалда ҳам шу онда бўлгани кабидир. Аллоҳ таоло ўзгаришдан, йўқ бўлишдан, бошқага айланишдан ва қодир бўлмасликдан жуда-жуда чексиз юксак ва покдир. Чунки у саналганлар яратилганлик аломатларидир. Улар (аломатлар) билан оламнинг пайдо бўлгани билинди ва улар оламнинг йўқ бўлиб кетишининг ҳам далилидир.

Аллоҳ таолони бир маконда ё Уни Зоти билан ҳар жойда деб сифатлаш жаноби Ҳақни бир макондан бошқа маконга ўтадиган жисмлар ва аразлар каби маконга муҳтож дейиш бўлади. Жисмларни ва аразларни йўқдан Яратган Зот ва уларнинг ҳаммасини макондан ташқарида тутган Аллоҳ таоло, албатта, маконга муҳтож бўлишдан ва ҳаммаси бир маконда бўлмай, фақат унинг қисмлари бир маконни ишғол этган олам сифати билан сифатланишдан муназзаҳдир, покдир. Аллоҳ таолони бир маконда дейиш Уни оламнинг бир қисми дейиш бўлади. Бу нуқсондир.

Абу Мансур раҳимаҳуллоҳ бундай дейди: Аллоҳ таолони Аршда ёки ҳамма жойда дейиш Арш Аллоҳ таолони қуршаган ёки Унга тенг ёки Аллоҳ таоло Аршдан ошиб, уни қуршаган дейиш билан баробардир. Аллоҳ таолони Арш қуршаган бўлса, Аллоҳ таоло маҳдуд (ниҳояси бўлган) ва қуршалган, Арш билан қуршалгани учун махлуқларидан кичик бўлади. Агар Аллоҳ таолони маконлар қамрайди деб сифатлаш мумкин бўлса, Уни замонлар ҳам қамраши мумкин бўлади. Бу ҳолатда Аллоҳ таоло чегараланган, махлуқотлардан имконсиз бўлади. Аллоҳ таолони Аршга тенг дейиш ҳам Арш Аллоҳ таолони қуршаган дейиш кабидир. Чунки Аллоҳ таоло Аршга тенг деб фараз қилиш мумкин бўлса, Арш Аллоҳ таолодан ҳам катта деб фараз қилиш мумкин бўлади. Аллоҳ таоло Аршни қуршаган дейиш ҳам Уни муҳтож ва Узидан катта бўлмайдиган нарсани яратишдан ожиз дейиш бўлади…

Муҳаммад Шариф ЖУМАН, Йўлдош ЭШБЕК таржимаси.

“Ҳидоят” журналининг 2020 йил, 4-сонидан

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet