Мақолалар

Истиҳсон

Чоп этилди Dekabr 19, 2020 Истиҳсонda fikr bildirishni o'chirish

Бу сўз луғатда “яхши санаш” деган маънони анг­латади. Ҳанафий уламолар истиҳсонга бундай таъриф беришган. Истиҳсон – очиқ қиёсга муқобил шаръий далилдир.

ТУРЛАРИ

Қуръон ва суннат билан истиҳсон. Қуръони ка­римдаги истиҳ­сонга васият мисол бўла ола­ди. Васият вафотдан кейин адо этилади. Шариатнинг умумий қоидасига кўра, ки­ши ўлганидан кейин мулки мерос­хўрларга қолиб, мулк эгалигидан маҳрум бўлади. Бироқ бу умумий қоидага хилоф равишда, Нисо сура­сидаги «Қилган васияти ёки қарзидан сўнг» деган оятга биноан, вафот этган кишининг васияти молига ўтадиган бўлган. Жузъий ҳукмни куллий аслдан истисно қилиш деганда шу тушунилади.

Ижмо билан. Бунга саноат шартнома­си мисолдир. Ма­салан, ду­радгорга пул олдиндан берилади. Аслида йўқ нар­са­га пул тўланмайди. Лекин инсонларга енгиллик бў­ли­ши учун бу ке­лишувнинг дурустлигига ижмо қи­линган.

Заруратга кўра. Қудуққа нажосат тушганда, уни тозалаш ҳукми бунга ми­солдир. Қиёсга кўра, ҳамма сувни олиб ташламагунча қудуқ тоза ҳисобланмайди. Истиҳсонга кўра, қудуқ су­вини чамалаб, ўшанча сув чиқарилгандан кейин пок деб ҳукм қилинади.

Махфий қиёс билан. Йиртқич ҳайвонлар (айиқ, бўри, йўлбарс каби) теккан нарса ҳаром. Очиқ қиёсга кўра, йиртқич қуш (бургут, лочин, калхат каби)лар теккан нарса ҳам ҳаром бўлиши керак. Махфий қиёсга кўра, қушларнинг тумшуғидан йиртқич ҳайвонларники каби сўлак оқмайди. Шу сабабли улар теккан нарса пок деб ҳукм қилинади. Бу ерда мах­фий қиёс жалий (очиқ-ойдин) қиёсдан устун.

Маслаҳат – манфаатга боғлиқ истиҳсон. Бу навга мардикор ва ҳу­нарманд келтирган зарарни тўлаттириш мисол бўлади. Умумий қоидага кўра, улар қасддан зарар келтирмаса, тўлатилмайди. Чунки улар қў­лида иш эгасининг мулки омонатдек турибди. Истиҳ­сон қоидасида эса тўлайди. Агар, “тўламайди”, деб ҳукм қилинса, бировнинг молини зое қилиш енгил саналиб, бир томонга зарар келтиради. Бу манфаатга боғлиқ истиҳсон дейилади.

“Истиҳсон” усулул фиқҳ илмига оид атама. У Қуръон, ҳадис ва ижмо каби ша­риат­нинг ҳукм олинади­ган ман­баси эмас. Лекин ундан шаръий ҳужжат си­фатида фойдаланилади. Уни биринчи бўлиб Абу Ҳанифа раҳ­матуллоҳи алайҳ қўллаган.

Абдуллоҳ АЛИҚУЛОВ тайёрлади.

“Ҳидоят” журналининг 2020 йил 10-сонидан


Fatal error: Uncaught wfWAFStorageFileException: Unable to save temporary file for atomic writing. in /home/hidoyatu/public_html/wp-content/plugins/wordfence/vendor/wordfence/wf-waf/src/lib/storage/file.php:35 Stack trace: #0 /home/hidoyatu/public_html/wp-content/plugins/wordfence/vendor/wordfence/wf-waf/src/lib/storage/file.php(659): wfWAFStorageFile::atomicFilePutContents('/home/hidoyatu/...', '<?php exit('Acc...') #1 [internal function]: wfWAFStorageFile->saveConfig('livewaf') #2 {main} thrown in /home/hidoyatu/public_html/wp-content/plugins/wordfence/vendor/wordfence/wf-waf/src/lib/storage/file.php on line 35