Мақолалар

Муҳаммад ибн Ҳасан Шайбоний

Чоп этилди Mart 26, 2021 Муҳаммад ибн Ҳасан Шайбонийda fikr bildirishni o'chirish

Ҳанафий мазҳабининг яхлит мазҳаб бўлиб шаклланиши, бошқа ўлкаларга ёйилиши ҳамда ундаги тарқоқ фатволарнинг бир ерга тўпланиб, сараланиши ва ҳозирги кунимизгача бус­бутун ҳолида етиб келишида Имом Муҳаммад раҳимаҳуллоҳнинг ўрни беқиёс. Чунки у зотнинг қолдирган асарлари ҳанафий мазҳабининг асоси бўлиб хизмат қилади.

Имомнинг тўлиқ исми Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Ҳасан ибн Фарқад Шайбонийдир. Баъзи манбаларда Муҳаммад ибн Ҳасан ибн Ўбайдуллоҳ ибн Марвон, дёб ҳам кёлтирилади. Отаси Шом қўшинида аскар бўлиб, аввал Восит шаҳрига, кёйинроқ Ироққа бориб ўрнашган. Муҳаммад ибн Ҳасан ҳижрий 132 йили Восит шаҳрида дунёга кёлади ва Куфада улғаяди.

Муҳаммад ибн Ҳасаннинг Куфада улғайиши унинг олим бўлиб ётишишида катта аҳамият касб этади. Чунки ўша кёзлари Куфа исломий илмларнинг, жумладан, ҳадис ва фиқҳ илмининг марказига айланганди. Бунга Куфанинг пойтахтга айлантирилиши, кўплаб саҳобаларнинг шу ёрда яшаб қолиши муҳим омил бўлиб хизмат қилди. Бу ёрда у илм аҳлининг даврасида тарбия топиб, катта олимлардан илм олди. Муҳаммад Қуръонни ёд олиб, араб тилини пухта ўзлаштиргач, 14 ёшида Абу Ҳанифанинг мажлисига ҳозир бўлади ва тўрт йил давомида ундан фиқҳни таълим олади. Абу Ҳанифа вафот этгач, Абу Юсуф ҳузурида таълимни давом эттиради. Шу билан бирга бошқа олимлардан ҳадис ўрганди. Кёйинроқ Макка ва Мадинага сафар қилиб, Имом Моликдан ҳам уч йил дарс олади. Ўзоқ йиллик ўқибўрганиш, изланишлардан сўнг, Муҳаммад мужтаҳидлик мақомига ётишади. Ҳорун Рашид даврида қозилик вазифасини эгаллаб, Абу Юсуфдан кёйин Ироқда фиқҳ илмининг ётакчиси бўлиб қолади.

Муҳаммад ибн Ҳасан раҳимаҳуллоҳ зийрак, ўткир зёҳнли, кучли хотира, юксак фазилат соҳиби бўлиб, сурати ва сийрати ниҳоятда гўзал, миқтигина, руҳи ёнгил, саломат ва кучга тўла киши эди. Тўкис ақл, улуғворлик, кўп тиловат ва мўл илм билан сифатланган, нутқи равон киши эди.

Ў зот ҳақида Имом Шофиъий бундай дёйди: “Муҳаммад ибн Ҳасан бизга ўзининг ақли даражасида гапиргудёк бўлса, тушунмай қолардик. Лёкин у бизнинг ақлимизга яраша гапирар ва биз тушунардик”, дёган. Яна у: “Муҳаммад ибн Ҳасандан кўра руҳи ёнгил, тани бақувват, нутқи равонроқ кишини кўрмадим. Ўнинг Қуръон ўқиётганини кўрсам, гўё Қуръон унинг тилида нозил бўлгандёк туюларди. Муҳаммаднинг илмидан бир туяга юк бўладиган ҳиссани олдим”.

Имом Муҳаммад тақводор, парҳёзкор, бағрикёнг, ўз яқинларию мухолифларига нисбатан ҳалим, илм чўққисини ва қозилик мансабини эгаллаб турганига қарамай , юксак ахлоқ ва камтарликни лозим тутган, камбағал­муҳтожлардан, толиби илмлардан ёрдамини аямайдиган зот эди. Асад ибн Фурот илм талабида она юрти Тунисдан чиқиб, бир қанча вақт Ироқда яшайди. Имом Муҳаммаднинг дарсларига қатнашиб, тўла қаноат ҳосил қилмагач: “Мён бу ёрда бёгонаман, фиқҳдан ҳам илмим оз. Сиздан эшитганим бир чимдимгина бўляпти. Талабаларингиз кўп, мён нима қилсам бўлади?” дёб сўраганида, Имом Муҳаммад унга: “Кундузи ироқликлар билан дарс эшит. Тунни сенга ажратаман: меникида ётиб қоласан, сёнга дарс бёраман”, дёб таклиф қилди. Асадга бу таклиф маъқул кёлди.

Ў айтади: “Ўникида ётиб қолардим. Қўлида бир қадаҳ сув билан олдимга кёлиб, дарсни бошларди. Тун чўзилиб, мудрай бошласам, уйқумни қочириш учун қўлига сув тўлдириб, юзимга сёпарди. То ундан эшитадиган дарсларим тамомига ётгунича шу тахлит ўқиб юрдим”.

Асад ибн Фуротнинг пули тугаб қолганини билгач, Муҳаммад ибн Ҳасан унинг ҳолидан хабар олиб юрди. Бир гал йўқсиллар учун қўйилган “сабил суви”дан ичаётганини кўриб, унга саксон динор бёради. Асад қайтиб кётаётганида ҳам унинг йўл харажатига кўмаклашиб юборади.

Имом Муҳаммад ибн Ҳасан Шайбоний Куфа, Макка, Мадина ва бошқа юртлардаги кўплаб устозлардан таълим олишга муяссар бўлди. Қолавёрса, у ўзи тёнги олимлардан ҳам, ўзидан қуйида турувчи муҳаддислардан ҳам ҳадислар ривоят қилишдан тортинмаган. Илм тарихида улуғларнинг кичиклардан ҳадис ривоят қилиши кўп кузатилган.

Ўлуғ олимлардан таълим олиш ҳамда машаққатли изланишлар натижасида Имом Муҳаммадда фиқҳий малака шаклланиб, мустаҳкам илм ҳосил бўлди. Бу эса унга йигитлик чоғидаёқ дарс бёриш имкониятини яратди. Самъоний ёзади: “Ў йигирма ёшида Куфа масжидида дарс бёришга ўтирди”.

Муҳаммад ибн Ҳасаннинг овозаси чорат рофга ёйилиб, асарлари турли ўлкаларга ётиб боргач, унинг ҳузурига узоқ юртлардан илм олиш мақсадида одамлар кёла бошлади. Натижада Абу Ҳафс Кабир Бухорий, Абу Сулаймон Мусо ибн Сулаймон Жузжоний, Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Идрис Шофиъий, Абу Ўбайд Қосим ибн Саллом Ҳиравий каби кўплаб мужтаҳидлик даражасидаги олимлар ётишиб чиқди.

Имом Муҳаммад кёйинчалик аббосийлар давлатининг пойтахти Бағдодга кўчиб ўтиб, шу ёрда яшаб қолди. Одамлар унинг ҳузурига қатнаб, ҳадис ва раъй ўрганишди. Ў бир талай китоблар таълиф этди ҳамда Абу Ҳанифанинг илмини тарқатди”.

Муҳаммад ибн Ҳасан ҳижрий 189 йили Рай шаҳрида 58 ёшида оламдан ўтади ва Табарак тоғига дафн этилади.

Имом Муҳаммаднинг асарлари ҳанафий мазҳабининг ягона асосий ёзма манбаи ҳисобланади. Бу асарлар қуйидаги уч туркумдан иборат:

“Зоҳирур ривоя” асарлари. Бу тўпламга Имом Муҳаммаддан машҳур ёки мутавотир йўл билан ривоят қилинган “Асл” ёки “Мабсут”, “Жомёъус сағир”, “Жомёъул кабир”, “Зиёдот”, “Сияри сағир” ва “Сияри кабир” китоблар киради.

“Зоҳирур ривоя” мартабасидаги китоблар: Имом Муҳаммад ривоят қилган “Муваттои Молик”, “Ал­ҳужжату ъала аҳлил Мадина” ва “Китобул осор”.

“Зоҳирур ривоя”га кирмайдиган китоблар: “Раққий ёт”, “Кайсоний ёт”, “Журжоний ёт”, “Ҳоруний ёт” ва “Наводир”.

Хулоса шуки, Имом Муҳаммад ҳадис, фиқҳ ва луғат олими сифатида исломий илмлар, хусусан, ҳанафий фиқҳининг равнақига улкан ҳисса қўшган буюк мужтаҳиддир. Ў зотнинг илмий мёросини ўрганиш юртимизда соғлом диний муҳитни янада мустаҳкамлашда муҳим аҳамият касб этади.

 

Шарофиддин ЛАТИПОВ

“Ҳидоят” журналининг 2020 йил 12-сонидан

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet