Мақолалар

Қиблани топишни ким ўргатган?

Чоп этилди Avgust 24, 2022 Қиблани топишни ким ўргатган?da fikr bildirishni o'chirish

“Сунъий йўлдош навигация тизимлари бугунги кунда ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланди. Улар қуруқлик, сув ва ҳаво объектларининг жойлашишини(географик координаталарини)аниқлаш учун ишлаб чиқилган.Ушбу тизимларнинг яратилишига кўп жиҳатдан тригонометрик тенгламалар ёрдам берди”.*

Мусулмон олими Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Жобир ибн Синон ал-Баттоний триго­номет­рия фанининг ривожига катта ҳисса қўшга­нини, биноларнинг аниқ жойлашиш усулини ишлаб чиққан олим эканини ҳамма ҳам билмаса керак.

Баттоний ўрта асрлар Европасида Албатег­ниус номи билан танилган атоқли араб математиги ва астрономидир. Унинг астрономия ва тригонометрия соҳасидаги илмий кашфиётлари ўрта асрларда илм-фан ривожланишига сезиларли таъсир ўтказди.

Олим 858 йилда Шимолий Месопотамия­нинг қадимий шаҳри Харронда (бугунги Тур­кия) дунёга келди. Мазкур ҳудудларда Ислом дини тарқалгунга қадар Харрон ном­ли юлдузга сиғинган собиийлар яшагани боис астрология ва астрономия фанлари ри­вожланди.

Баттоний дастлабки билимларни Харрон­даги таниқли олим ва нафис асбоб-ускуналар ясовчи отаси Жобир ибн Синондан олди. Кейинчалик Суриянинг Раққа шаҳрида таълимни давом эттирди. Билимларини амалда ҳам қўллашга жидду жаҳд қилди. Антиохия ва Раққада ҳайратланарли даражада аниқ астрономик кузатувлар амалга оширгандан кейин илмий жамоатчилик назарига тушди.

Раққа шаҳри халифа Ҳорун Рашид томонидан бир нечта сарой ва маиший бинолар қурилгандан кейин гуллаб-яшнади ва илм-фан янада ривожланди.

Баттоний биринчи марта синуслардан фойдаланган олимдир. Шунингдек, котангенс концепциясини ишлаб чиқиш ва градусли жадвални тузиш, текислик ва шарнинг тригонометрияси бўйича тадқиқотлар олиб борди. У дунёда биринчи бўлиб астрономик тадқиқотларда математик усулларни қўллади. Мажор муҳандиси Йозеф Хелл “тригонометрия соҳасида синус, косинус ва тангенс назарияси арабларнинг илмий меросидир”, деб таъриф берди. Бу эса тригонометрия ва астрономия мусулмонлар ҳаётида муҳим ўрин тутганини билдиради. Мазкур соҳадаги билимларнинг ривожланиши мусулмонларга Ер юзида ўзлари жойлашган жойни аниқ билиш ва Маккага юзланиб, ибодатларини хотиржам бажариш имкониятини берарди.

Олимнинг ҳисоб-китоб услублари Макка узунлиги ва кенглиги, қиблани замонавий усул билан аниқлашга асос бўлди.

Баттоний илмий изланишлари билан Пто­лемейнинг Қуёш апогеясининг (авжи, чўққиси) ҳаракат­сизлиги тўғрисидаги фикрини мутлақо рад этди. Балки Қуёш кўринадиган бурчак диаметрининг ўзгариши ва айлана тутилиши мумкинлигини исботлади. («Kushyur Ibn LabbĀn Bushahru, Abu-al-Hasan, Al-JĪlĪ» . Ilmiy biografiyaning to’liq lug’ati.)

Мутафаккир Қуёш орбитасининг Ерга нисбатан эгилишини ҳисоблаб, Ернинг эклиптик мойиллигини 23° деб ҳисоб­ла­ди. Беш аср ўтгачгина Коперник 23° 35′ бўлган аниқроқ қийматни олишга эришди. Шунингдек, у Қуёш йилининг давомийлигини аниқ ҳисоблаб чиқишга муваффақ бўлди. Унинг ҳисоб-китобига кўра, у 365 кун 5 соат 46 дақиқа 32 сонияни ташкил этди – бу замонавий фан томонидан олинган маълумотларга қа­­раганда атиги 2 дақиқа 14 сонияга қис­қароқ. (O’Konnor, Jon J.; Robertson, Ed­mund F. , “Al-Battani”, MacTutor Matematika tarixi arxivi , Sent-Endryus universiteti.)

Баттонийнинг илмий изланишлари нати­жасида юлдузни таснифлаш, янги ой ҳилолини кузатиш усули ишлаб чиқилди. Айнан у Қуёш­нинг узуксимон ва тўлиқ ту­тилишини, Ер ва Қуёш ўртасидаги масофа ўзгариб туришини илмий қарашлари асоси­да аниқлаган эди.

Унинг “Китоб аз–зиж” асари (“Астрономик жадваллар ҳақида китоб”) 1116 йилда Пла­тон Тиволи томонидан “De Motu Stellarum” (“Юлдузлар ҳаракати ҳақида китоб”) номи билан лотин тилига таржима қилинди. Батто­ний асарлари Тихо Браге, Кеплер, Галилей ва Коперник каби олимлар дунёқарашига ва илмий ишланмаларига беқиёс таъсир ўтказди. Коперник ўзининг “De Revolutionibus Orbium Clestium” (“Само жисмларининг айланиши”) асарида Баттонийга ҳурматини изҳор этади, чунки олим Қуёш ҳаракатини унга нисбатан аниқроқ ҳисоблаб чиққанди.

Яна таъкидлаш керакки, ислом олими томонидан киритилган тригонометрик усуллар бугунги куннинг замонавий GPS тизимларининг асосини ташкил этади. (www.azon.uz)

Баттоний “Худо борлиги, бирлиги, қуд­рати ва Унинг махлуқотлари мукаммаллигини фан, авваламбор, астрономия орқали ўрганиш мумкин” тамойилига амал қилди ва тарихдаги 20 нафар таниқли астрономлардан бирига айланди (www.azon.uz).

Баттоний 929 йилда Бағдоддан Раққа шаҳрига қайтаётган пайтда вафот этди. Буюк тадқиқотчи ўз замонидан илдамлаб кетган асарлари ва шогирдлари кўринишида бой мерос қолдирди, улар ўзларининг зиёcи билан илм-фан осмонини ёритишди.

Ғарбда таниқли шарқшунослар Гиббс ва Крамер Баттонийнинг ҳайратланарли онгига эътибор қаратадилар ва уни буюк энциклопедик билимларга эга, мусулмон оламининг хилма-хил маданиятини ўзига сингдирган олим сифатида тавсифлайдилар. Профессор Филипп Хетининг таъкидлашича, Ғарб математиклари Баттонийдан беш аср ўтгач, тангенс билан танишганлар (Ильмира Гафиятуллина. Аль-Баттани – ученый, заложивший фундамент для науч­ной революции Нового Времени).

 

Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти талабаси

Мунаввар НИЁЗАЛИЕВА тайёрлади.

Ҳидоят журналидан

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet