Мақолалар

Имом Абу Исо Термизий фазли

Чоп этилди Oktabr 2, 2024 Имом Абу Исо Термизий фазлиda fikr bildirishni o'chirish

Ибн Ҳиббон “Ас-Сиқот”ида Термизий ҳақида дейди: “У (илмни) жамлаган, тасниф қилган, ҳифз қилган ва музокара қилган зот эди”.

Унинг “Ал-Жомеъ” китоби ҳадис, фиқҳ, уламолар ихтилофлари масалаларидаги чуқур илмига далолат қилади.

Абу Саъид Идрисий дейди: “Абу Исо ҳифз борасида мисол келтириладиган шахс эди. Фақиҳ Абу Бакр Муҳаммад ибн Ҳорис Марвазийдан эшитдимки, у деди: “Аҳмад ибн Абдуллоҳ ибн Довуд Марвазий эшитдимки, у деди: “Абу Исонинг шундай деганини эшитдим: “Макканинг йўлида эдим. Бир шайхнинг ҳадисидан баъзи қисмларни ёзиб олган эдим. У ёнимиздан ўтиб қолди. Мен ушбу парчалар ўзим билан деб ўйлаб, унинг ёнига бордим. Мен билан бўлган юкимнинг ичида ҳам баъзи парчалар бор эди ва мен уларни ўша ёзиб олган парчаларим деб ўйладим. У менга ўқишга изн бергач, парчаларимни олдим. Қарасам, улар оқ (яъни, уларга ҳеч нарса ёзилмаган). Мен ҳайрон бўлдим. Шайх менга ёддан ҳадис айта бошлади. Сўнг менга қаради ва қўлимдаги оқ варақни кўриб: “Мендан уялмайсанми?” деди. Мен бўлган ишни гапириб бердим ва: “Айтганингизнинг барини ёд олдим”, дедим. У: “Айт”, деди. Мен унга ўзимга айтган нарсаларини бошидан охиригача айтиб бердим. Аммо у мени тасдиқламади ва деди: “Сен менинг олдимга келишингдан олдин ёдлаб олгансан”. Мен унга: “Булардан бошқасини айтинг”, дедим. У менга ўзининг нодир ҳадисларидан қирқтасини айтди ва деди: “Қани, қайтариб айт-чи”. Мен унга ўшаларни бошидан охиригача айтиб бердим ва биронта ҳарфда ҳам адашмадим. У: “Сенга ўхшашини кўрмаганман”, деди”.

Ҳофиз Муҳаммад ибн Тоҳир ўзининг “Мансур” китобида дейди: “Имом Абу Исмоил Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Ансорийдан Ҳиротда эшитдимки, у Термизий ҳақида сўз кетганда деди: “Унинг китоби Бухорий ва Муслимнинг китобидан фойдалироқ (“анвар” – нурлироқ). Ушбу китоблардан фақат чуқур илмли олимгина фойда олиши мумкин. Абу Исонинг китобидан эса (ҳадислари шарҳ қилиниб, баён қилинганлиги туфайли фуқаҳо, муҳаддис ва бошқалардан иборат) кишиларнинг бари фойда олишлари мумкин”.

Абу Муҳаммад ибн Ҳазмнинг иши ажабланарлики, у Абу Исо борасида “мажҳул” (яъни, номаълум) дейди. У буни “Ал-Ажёл” китобининг “Фароиз”ида айтган. Абулфатҳ Яъмурий дейди: “Абулҳасан Қаттон “Баён ул-ваҳм вал ибҳом” (Ваҳм ва шубҳа баёни)да Ибн Ҳазмнинг бу сўзларининг ортидан дейди: “Бу ушбу зот борасида баҳс (тадқиқ) қилмаган кишининг сўзидир. Дарҳақиқат, бу зотнинг имомати, шуҳрати борасида Дорақутний ва Ҳокимлар гувоҳлик беришган”. Манбаларда Ибн Ҳазм бошқа ўзи танимаган машҳур кишиларни ҳам мажҳул санаши қайд этилади.  Ибн Касир эса Ибн Ҳазмнинг ушбу сўзи Имом Термизийнинг эмас, балки Ибн Ҳазмнинг шаънига тўғри келмаслигини, балки ҳадис илмидаги мақоми далилга муҳтожмаслигини айтади.

Абу Яъло Халилий дейди: “У зот ҳофиз, моҳир ва сиқадир”. Буни яна Амир Абу Наср ибн Фаразий ва Хаттобийлар ҳам айтишган.

Абулфатҳ деди: “Ибн Исонинг (яъни, Имом Термизийнинг) шундай деганлари айтилади: “Бу китобни (яъни, “Ал-Жомеъ”ни) тасниф қилдим ва уни Ҳижоз, Ироқ, Хуросон олимларига кўрсатдим. Улар ундан рози бўлишди. Кимнинг уйида бу китоб турса, унинг уйида гўёки Пайғамбар (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) гапириб тургандекдир”.

Ушбу китобда исноди саҳиҳ, солиҳ, заиф, аммо тарк қилнмаган ва тушиб қолмаган ҳадислар бор. Охирги тур озгина бўлиб, маноқиб ва бошқа масалаларда учрайди. У зотнинг ўзи шундай деган: “Ушбу китобимда, икки ҳадисдан бошқа, фақатгина баъзи (қайсидир) фақиҳлар амал қилган ҳадисларнигина келтирдим”.

Шунингдек, Имом Абу Бакр ибн Арабий (ваф. 543/1148) ушбу китобни ҳаловат, нафосат равонлик билан сифатлайди ва унда ўн тўрт хил илм борлигини, улар ўз бобида асл эканлигини айтади. Булар фароиз, ҳадис иснодлари, уларнинг таснифи ва санади, саҳиҳи ва машҳури, турли йўллари, ровийларга тегишли жарҳ ва таъдил, исм ва кунялар, санадларнинг узилиш ва боғланиши, ҳадис матнига тегишли иллатлар ва тарк қилинадиган нарсалар изоҳи, уламоларнинг ихтилофлари кабилардир.  Ушбу китобнинг охирига илова қилинган “Ал-Илал” асари ҳам кўплаб фойдаларни жамлаган. Абдулазиз Деҳлавий ҳам Термизийнинг “Ал-Жомеъ”сини ушбу хусусиятларига кўра ҳадис китобларининг энг яхшиси санайди.

Ибн Асир (544-606/1150-1210) дейди: “У зотнинг бу китоби китобларнинг энг гўзали бўлиб, фойдаси энг кўп, тартиби энг чиройли, такрори энг оз. Унда бошқаларда учрамайдиган ҳар хил мазҳаблар зикри, турли далиллар, ҳадис турлари, уларнинг ҳасан ва ғариблари баёни, яна унда (ровийларнинг маънавий) жароҳати ва адолати ҳам бор. Охирида “Ал-Илал” китоби бўлиб, унда гўзал фойдалар жамланган бўлиб, унинг қадри ундан воқиф кишиларга махфий қолмайди”. 

Умуман, Имом Термизий асарларидан маълум бўлишича, у фиқҳ илми борасида чуқур илмга эга бўлган, унинг асарлари, хусусан, “Ал-Жомеъ” эса ўз вақтида амал қилиниб, сўнг йўқолиб кетган Авзоъий ва Суфён Саврий кабиларнинг мазҳабини билишда ҳам муҳим аҳамиятга эга ва шу маънода фиқҳ тарихи бўйича фақат ушбу асардагина учрайдиган маълумотларга эга. “Ал-Жомеъ”, гарчи оддийроқ шаклда бўлса ҳам, кейинчалик ривожланиб кетган мазҳабларни ўзаро солиштириш (фиқҳ ул-муқоран) йўналиши, уламолар ихтилофлари (турли фикрлилиги)ни баён қилиш бўйича ҳам илк асар. Бу борада эса унинг асари мутаъаххир эмас, мутақаддим олимга тегишли эканлиги билан ҳам алоҳида қимматли.  “Ал-Жомеъ”нинг қолган олти ҳадис тўпламидан яна бир кўзга ташланувчи фарқи шундаки, унда мавъизалар, одоблар, шахслар маноқиблари (яъни, ахлоқий жиҳатларга) ва тафсирга бошқаларда кузатилмаган тарзда кенг ўрин берилган.

Гарчи ҳадисга нисбатан саҳиҳдан қуйи даражада турувчи “ҳасан” лафзини биринчи бор Али ибн Мадиний, кейин Имом Бухорийлар ҳам ишлатишган бўлишса-да, уни маълум шартларга эга истилоҳ даражасига кўтарган ва асарида ишлатган шахс Имом Термизийдир. Унинг асари эса “ҳасан ҳадис” борасида дарслик ўрнида бўлиб, ҳадис атамашунослигига қўшилган муносиб ҳиссадир.. Шу жиҳатдан у ривоятлари саҳиҳ, ҳасан ва заифга бўлинган энг аввалги китобдир. Шунингдек, турли нав ҳадисларни келтириш ва иллатларини баён қилиш хусусиятига кўра, “Ал-Жомеъ” асари ҳадис истилоҳлари борасида битилган китобларни тушуниш учун тадбиқий ва кўргазмавий аҳамиятга ҳам эга. Кейинчалик бу услубга бошқа олимлар, жумладан, Имом Дорақутний (306-385/919-995) “Сунан”ида ва Ибн Мунзир (Абу Муҳаммад Абдулазим ибн Абдулқавий Мисрий, 581-686/1185-1258) “Ат-Тарғиб ват тарҳиб” асарида эргашган. Имом Термизийнинг “Ал-Жомеъ”си Имом Бухорий ва Муслимлар услубини маълум даражада бирлаштирган. Ушбу асар ҳадиснинг фиқҳий таҳлили, бобларни (Имом Бухорийда “китоб”) фиқҳий йўналишда ташкил этиш борасида (гарчи бу борада ўзига хос хусусияти бўлса ҳам) умумий маънода Имом Бухорий услубига, турли санадлар билан ривоят қилинган, аммо маъноси бир ҳадисларни турли ўринларда эмас, бир жойда жамлаб келтириш бўйича эса Имом Муслим услубига тўғри келади.

Гарчи баъзи манбалар Имом Термизийнинг шофеъийлик ёки ҳанбалийликка мансуб қилган бўлса-да, у, асарлари таҳлили кўрсатишича, бирон машҳур фиқҳий мазҳабга мансуб бўлмаганлиги, балки мужтаҳидлик ёки ижтиҳод (шаръий матнлардан мустақил ҳукм чиқара олиш) даражасига етгани ҳам айтилади. Аммо Термизий ижтиҳоди “ижтиҳод ут-таржиҳ” (турли фикрлар орасидан ўзи учун кучлисини ажратиб олиш)дир, “ижтиҳод ут-мутлақ” (шаръий матнлардан тўла мустақил ҳукм чиқариш даражаси) эмас (яъни, Имом Термизий ижтиҳоди “ижтиҳод ул-мутлақ”дан бир даража қуйида). Демак, бу борада яна бир муҳим мулоҳаза шуки, олимларнинг таъкидлашича, ёдда тутиш лозимки, оддий кишилар мазҳабларини қўйиб, ўзлари учун “Ал-Жомеъ”дан мустақил тарзда ҳукм чиқариб олишлари мумкин бўлмайди.

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet