Бану Мусо: 9 асрда уч мусулмон ака-ука механикани қайтадан қандай кашф этган?
Бану Мусо: 9-асрда уч мусулмон ака-ука механикани қайтадан қандай кашф этган
Бану Мусо номи билан машҳур бўлган уч етим ака-ука юнон математика ишларини ўзлаштирган биринчи араб олимларидан эди. Улар араб математика мактабига асос солиб, геометрия ва механика соҳаларида кашфиётчи бўлишди.
“Исламосфера” нашри маълумотларига кўра, уч ака-ука – каттаси Муҳаммад, иккинчиси Aҳмад ва энг кичиги Ҳасан “Бану Мусо” тахаллуси билан механика илми бўйича етук билимга эга бўлиб, 20 дан ортиқ илмий китоблар ёзганлар. Уларнинг айрим асарлари геометрия ва астрономияга оид аниқловчи асарлар саналади. Улар назарий билимларни амалиётда қўллаш бўйича ажойиб қобилиятларини намоён этдилар ва қадимий Бағдоддаги машҳур интеллектуал билим маркази бўлган “Донишмандлар уйи”дан баҳраманд бўлишди.
Оталари Мусо ибн Шокир вафот этгач, ака-ука унинг халифа ал-Маъмун билан яқин муносабатда бўлганлиги туфайли “Ҳикматлар уйи”да анчагина бойлик ва нуфузга эга бўла олдилар. Ойига беш юз динор эвазига биродарлар бир қанча таржимонларни ёллаганлар, уларнинг саъй-ҳаракатлари уларга қадимги юнон олимларидан тортиб ўрта аср математикларигача бўлган ўша даврнинг етакчи олимларининг билимларидан фойдаланиш имконини берган.
Кўпгина тарихий маълумотларга кўра, улар юнон математиклари, яъни Ҳерон ва Филоннинг асарларидан таъсирланган.
Учликнинг энг машҳур асари бўлган “Китоб ал-ҳиёл” (“Aқлли қурилмалар китоби”) номли китобда уларнинг юздан ортиқ ихтиролари тасвирланган. Китобда ака-ука Бану Мусо балиқ овлаш қайиқларидан тортиб автоматик бошқарув тизимларига қадар турли хил механик қурилмаларни тасвирлаб беради, бундан ташқари, еттита сув оқими, учта мой чироқ ва кўтариш механизмлари тизими. Уларнинг ихтироларига юнон математикларининг фаолияти таъсир қилган бўлса-да, ака-ука Мусо ҳам ўзига хос услублар ва дизайнларни ишлаб чиқиш орқали ўзларининг зукколикларини намойиш этдилар. Улар, шунингдек, биринчи дастурлаштириладиган машинани, ўзлари ихтиро қилган автоматик флейта плейерини яратишга ҳисса қўшган.
Aка-ука Мусо ўзларининг асл ихтироларидан бири бўлган қайта алоқа бошқарувчиси ва автоматик гидравлик органни тақдим этдилар. Бундан ташқари, улар геометрия соҳасига, айниқса, майдон ва ҳажмга сонли ёндашувга катта ҳисса қўшдилар. Илгари юнон математиклари бу тушунчаларни миқдорий жиҳатдан кўриб чиқиб, уларни нисбатлар орқали ифодалаган бўлсалар, ака-ука Бану Мусо уларни аниқ сон қийматлари ёрдамида аниқлаган. Уларнинг илм-фанга қўшган бебаҳо ҳиссалари фақат ихтиролар билан чекланиб қолмади, чунки улар биринчи араб тилидаги математика мактабига ҳам асос солдилар.
Aка-ука Бану Мусо механик ва бошқа ютуқларидан ташқари геометрия соҳасига ҳам катта ҳисса қўшган. Уларнинг “Ясси ва шарсимон шаклларни ўлчаш” номли китоби асрлар давомида ислом ва Европа математикларига таъсир кўрсатган муҳим асар эди. Уларнинг батафсил тушунтиришлари ва формулалари геометрик тушунчаларни тушуниш ва математик билимларни ривожлантириш учун мустаҳкам пойдевор яратди.
Aка-ука Бану Мусонинг илмий ишларининг таъсирини ортиқча баҳолаб бўлмайди. Уларнинг механика, астрономия ва геометриядаги кашфиёт ишлари ушбу соҳалардаги келажакдаги ютуқлар учун асос яратди. Уларнинг таъсири ўз давридан анча узоққа чўзилиб, мусулмон олимларининг кейинги авлодларини, жумладан машҳур ал-Жазарийни ҳам илҳомлантирган. Бундан ташқари, уларнинг ҳиссаси маданиятлар ўртасида билимларни узатишда муҳим рол ўйнади ва Европада саноат инқилобига асос солди.
Сўнгги йилларда ака-ука Бану Мусонинг ажойиб ютуқларига қизиқиш яна ортди. Олим ва тарихчилар уларнинг илмий методологияси ва ихтироларининг нозик томонларини ёритиб, уларнинг ишларига чуқурроқ кириб боришди. Уларнинг ҳиссалари илмий ҳамжамият томонидан эътироф этилган ва улар илмий ихтирочилар ва инноваторлар мақомини тан олган.
Aка-ука Бану Мусолар инсониятга салмоқли ҳисса қўшган ақлий қўрғон бўлмиш “Донишмандлар уйи”да асосий ўринни эгаллаган. Бу институтга алоқадор олимлар қадимги Европа мутафаккирларидан мерос қолган минг йиллик илмий билимларга асосланиб, форслар, шумерлар ва бошқаларнинг асарларини такомиллаштирдилар, бунинг натижасида 8-13-асрларда буюк илмий ўзгаришлар юз берди.
Манбалар асосида Илёсхон Аҳмедов тайёрлади.