Мақолалар

Имом Бухорий таълифотлари

Чоп этилди Dekabr 30, 2025 Имом Бухорий таълифотлариda fikr bildirishni o'chirish

Давоми. Боши ўтган сонда.

Муҳаммад ибн Исмоил Бухорий жуда ёш пайтларидан китоб ёзишни бошлаган.

Хатиб Бағдодий у кишининг ўзидан ривоят қилади: “Ўн саккиз ёшга етганимда саҳоба ва тобеинларнинг масалаларини ва қавлларини тасниф қила бошладим. Бу Убайдуллоҳ ибн Мусонинг даврида бўлган эди. Ўша пайтда “Китобут тарих”ни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабрлари ёнида – ойдин кечаларда тасниф этдим”.

Имом Бухорийнинг ҳаёти ва ижодини ўрганган мутахассисларнинг тадқиқотлари натижасида у зотнинг қаламларига мансуб китобларнинг рўйхати қайд этилган. Улар қуйидагилардан иборат:

1. “ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”. Имом Бухорийнинг энг муҳим асари бўлмиш бу китоб турли номлар билан аталади. Китобнинг асли ва тўлиқ номи қуйидагича: “ал-Жомеъ ас-саҳиҳ ал-муснад мин ҳадиси Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ва сунаниҳи ва айямиҳи”. Китобнинг номини сўзма-сўз таржима қиладиган бўлсак, “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳадислари, суннатлари ва айёмлари ҳақида жамловчи, саҳиҳ ва муснад” деган маъно чиқади.

Имом Бухорий “Саҳиҳ”ида ўз ёд олган олти юз минг ҳадиснинг саҳиҳларини келтирган. Уни ўн олти йил давомида тасниф қилган.

Ер юзидаги барча уламолар жумҳури: муҳаддислар, фақиҳлар, усулийлар, мутакаллимлар, наҳвийлар ва бошқалар “Саҳиҳи Бухорий”ни Қуръони каримдан кейинги энг ишончли ва саҳиҳ китоб эканига иттифоқ қилишган.

2. “ал-Адаб ал-муфрад”. Имом Бухорийнинг машҳур “ал-Жомеъ ас-саҳиҳ” китоби ҳам “Китабул адаб” деган қисм очиб, 128 бобда одоб-ахлоққа оид 1322 та ҳадиси шарифлардан келтирганлар.

Олимнинг ушбу асари дунёнинг турли давлатларида бир неча бор, жумладан, 1306 йилда Ҳиндистоннинг Ора, 1309 йилда Константиния, 1349 йилда Қоҳира каби шаҳарларда нашр қилинган. Жумладан, 1970 йилда Тошкентда ҳам нашр этилган. Тадқиқотчилар фикрига кўра ушбу нашрлар ичида ҳинд нашри ишончлироқ саналади.

3. “ат-Тарих ал-кабир”. Имом Бухорий бу китобни тахминан ўн саккиз ёшларида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабрлари ёнида – ойдин кечаларда тасниф этган.

Бу китоб ҳадис ривоят қилувчи ровийларнинг таржимаи ҳоллари ва ривоят қилиш борасидаги сифатлари ҳақида. Имом Бухорийнинг ушбу асари Туркияда тўққиз жилдда нашр қилинган. Асар қўлёзмасининг баъзи қисмлари Ҳайдаробод кутубхонасида сақланади, у “коф” ҳарфидан бошланиб, китобнинг охиригача етади. Асар 1361–1362 ҳижрий (1941–1942 милодий) йилларда Ҳиндистонда саккиз қисм, тўрт жилдда чоп этилган. Яна бу китобнинг қўлёзмаси “Дорул кутубил Мисрийя”да 10340-рақам остида сақланади.

4. “ат-Тарих ал-авсат”. Бу китобни Имом Бухорийдан Абдуллоҳ ибн Аҳмад ибн Абдусалом Хаффоф ва Занживайх ибн Муҳаммад Лаббодлар ривоят қилган. Бу китобнинг қўлёзмаси Ҳиндистоннинг Ҳайдаробод шаҳрида мавжуд. Ушбу китоб Имом Бухорий тасниф қилган тарихга оид учта асардан бири бўлиб, уларнинг барчаси рижоллар ва ҳадис ровийлари ҳақида маълумотлар беради.

5. “ат-Тарих ас-сағир”. Бу китобни Имом Бухорийдан Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Абдураҳмон Ашқар ривоят қилган. Имом Бухорийнинг бу асари ҳам ҳадис тарихига оид қимматли асардир. У ҳижрий 1325 йил Ҳиндистон ва Қоҳирада чоп қилинган.

6. “Китобуз зуафо”. Бу китобда ҳадис ривоят қилувчилар ичида Имом Бухорий назарида заиф – кучсиз ҳисобланган шахслар ҳақида маълумотлар берилган. Муаллиф бу асарида заиф ровийларнинг исмларини алифбо ҳарфлари тартибида келтирган. Аксар ҳолларда заифликнинг сабаблари ровийнинг устозлари зикри блан бирга баён қилинади. Алломанинг бу асари 1885 йил Ҳиндистонда чоп этилган.

7. “Китобус сунан фил фиқҳ”. Китобнинг исмидан суннат асосида фиқҳий масалалар баёни экани кўриниб турибди. Аммо бу китоб бизгача етиб келмаган. Имом Бухорийннг бу номдаги китоблари борлиги ҳақида Муҳаммад ибн исҳоқ Надим ўзининг “Фиҳрист” номли китобида зикр қилган.

8. “Холқу афъолил ибод”. Имом Бухорий яшаган давр IX асрда (ақоид) – калом илми сиёсий курашлар, турли зиддиятлар ва ихтилофлар таъсирида шаклланиб, бунинг натижасида турли фирқалар вужудга келди. Имом Бухорий бу фирқаларга ва уларнинг ботил ақидаларига қарши ўзларининг “Холқу афъолил ибод” асарини ёзди.  Асар 1958 йили Маккаи мукаррамада ва 1886 йили Ҳиндистонда нашр этилган.

9. “ал-Асмаа ва куний”. Бу китоб ҳадис ровийларининг исмлари ва куняларига бағишланган. Имом Бухорийнинг ушбу асари бу соҳада катта аҳамиятга эга бўлган.

Унинг қўлёзмаси “ал-Азҳар” дорилфунунининг кутубхонасида 3518-рақам остида сақланади. Бу асар ҳижрий 1360 (милодий 1940) йили Ҳиндистонда чоп қилинган.

10. “ал-Қироату холфал имом”. Китобнинг номидан имомнинг ортида туриб қироат қилиш масаласи ҳақида. Китоб Ҳиндистон ва Қоҳирада нашр қилинган.

11. “Китобул ҳиба”. (Ҳиба ҳақида китоб). Варроқ Бухорий қуйидагиларни айтадилар: “Имом Бухорий ҳиба ҳақида бир китоб тасниф қилдилар. Унда беш юзтача ҳадис бор. Вакийънинг ҳиба ҳақидаги китобида Ибн Муборакнинг асарида бештача муснад ҳадис бор, холос”. Лекин, афсуски, бу асарнинг бирон-бир қўлёзма нусхаси бизгача етиб келгани маълум эмас.

12. “Рафъул ядайни фис-солати”. (Намозда икки қўлни кўтариш ҳақида китоб). Ушбу асар ўзида 118 дона ҳадисни жамлаган бўлиб, турл хил намозлар, беш вақт, жаноза, ҳайит намозлари ичида, мутлақ ҳолатлардаги дуолар қилишда икки қўлни кўтаришга ва қўлни кўтармасликка оид ҳадислар, ривоятлар келтирилган ҳамда ушбу масалада баҳс юритилган. Асар 1256/1840 йили Калкуттада урду тилида таржимаси билан ва 1299/1882 йил Деҳлида нашр этилган.

13. “Биррул волидайни”. (Ота-онага яхшилик қилиш ҳақида китоб). Асар тўртта фаслдан иборат. Асарнинг дунё кутубхоналарида иккита қўлзма нусхаси мавжудлиги аниқланган: 1) Марокашдаги “ал-Қосрул маликий” кутубхонасида 452-рақам остида сақланади. У 270 варақдан иборат. 2) Ливиядаги Илмий тадқиқотлар марказида 1545-рақам остида сақланади. Асар ҳижрий 1435 йили Дубайда “Имом Бухорий” нашриётида Абдулъолий Муҳйи Шарқовий таълиқи ва таҳқиқи остида чоп этилган.

14. “ал-Жомеъ ал-кабир”. Имом Бухорйнинг ҳадисларга оид “ал-Жомеъ ал-кабир” (“Катта тўплам”) асари хусусида баъзи манбаларда зикр қилинса-да, бу асар ҳақида батафсил маълумотга эга эмасмиз. Асарнинг айрим қўлёзма нусхалари сақланиши ҳақида баъзи тахминлар бор. “Кашфуз зунун” асарида ҳам шу тарзда маълумот келтирилган.

15. “ал-Муснад ал-кабир”. Имом Бухорий “ал-Муснад ал-кабийр” номли асар ёзган бўлса-да, уни бизгача етиб келгани ҳақида аниқ маълумот йўқ. “Муснади кабир” асари Германиянинг “Дорул-улум” қўлёзмалар кутубхонасида сақлангани ҳақида маълумотлар етиб келган[1].

Жобир ЭЛОВ,

Бухоро вилояти бош имом-хатиби

Давоми бор.

”Ҳидоят” журналининг 2025 йил 11-сонидан

http://hidoyatuz.taplink.ws


[1] Абдусалом Муборакфурий. “Сийратул Имом Ал-Бухорий”. 1-жуз, 295-саҳифа.

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet