Марказий Осиё тарихи бу – Темур каби шахслар орқали шаклланган геосиёсий макон
Амир Темур оддий ҳукмдор эмас эди – у мустаҳкам ирода ва аниқ мақсад билан яшаган буюк шахс эди.
Амир Темур ҳаётига қарасангиз, битта нарса аниқ кўринади: у ҳеч қачон таслим бўлмаган. Жангларда жароҳат олган, оғир синовлардан ўтган, лекин бирор марта орқага чекинмаган. Оқсоқ бўлиб қолганига қарамасдан, у бутун дунёга ўз иродаси қандай бўлишини кўрсатиб берди. Бу шунчаки куч эмас, бу – руҳий матонат, бу – ҳақиқий етакчилик.
Унинг энг катта кучларидан бири – тартиб ва интизом эди. У армиясида ҳам, давлат бошқарувида ҳам қаттиқ қоидалар ўрнатган. Чунки у яхши билган: тартиб бўлмаса, давлат ҳам, ғалаба ҳам бўлмайди. Шунинг учун у қурган давлат қисқа вақт ичида кучли ва таъсирли империяга айланган.
Амир Темур доим катта ўйлаган. Унинг режалари ҳам, мақсадлари ҳам оддий эмас эди. У дунё харитасини ўзгартира олган инсон бўлган. Бу эса куч билан эмас, ақл, сабр ва мустаҳкам ирода билан амалга ошган.
Шу муносабат билан унинг ҳаёти ва фаолиятига оид тарихий, қизиқарли ва асосли фактларни келтираман:
1. Амир Темур 1336 йил 9 апрель куни Кеш (ҳозирги Шаҳрисабз)да туғилган. Бу шаҳар кейинчалик унинг севимли қароргоҳларидан бири бўлган.
2. У барлос қабиласига мансуб бўлиб, турк зодагонларидан ҳисобланган.
3. “Темур” номи “темир” сўзидан келиб чиққан бўлиб, унинг мустаҳкам иродасини англатади.
4. Унинг “Ланг” (оқсоқ) лақаби бўлган – бу жангларда оёғидан жароҳат олгани билан боғлиқ.
5. Амир Темур жуда кучли ҳарбий стратегияга эга бўлиб, унинг армияси интизом ва тезкорлик билан ажралиб турган.
6. У қисқа вақт ичида Марказий Осиёдан тортиб Ҳиндистон, Эрон, Ироқ, Кавказ ва Туркиягача бўлган улкан ҳудудларни эгаллаган.
7. 1402 йилда у Султон Боязидни Анқара жангида мағлуб этган. Бу жанг усмонийлар давлати тарихида катта бурилиш бўлган.
8. Амир Темур пойтахтни Самарқандга айлантириб, уни дунёнинг энг гўзал шаҳарларидан бирига айлантирган.
9. Унинг даврида Самарқандда кўплаб масжид, мадраса ва обидалар қурилган.
10. У илм-фан ва санъатни қўллаб-қувватлаган, олимлар ва усталарни турли ҳудудлардан Самарқандга олиб келган.
11. Амир Темур ўзини Чингизхон авлоди деб эмас, балки унинг анъаналарини давом эттирувчи деб билган.
12. У давлат бошқарувида қаттиқ тартиб ва адолатни ўрнатишга ҳаракат қилган.
13. Унинг “Темур тузуклари” деб аталган қонун-қоидалари давлат бошқарувида муҳим ўрин тутган.
14. 1398 йилда у Ҳиндистонга юриш қилиб, Деҳлини эгаллаган.
15. У ҳар бир юришни пухта режалаштирган, разведка (разведка хизмати)га катта аҳамият берган.
16. Амир Темур армиясида турли миллат ва халқ вакиллари хизмат қилган.
17. У ўз давридаги энг қўрқинчли ва шу билан бирга энг ҳурматли саркардалардан бири бўлган.
18. У Хитой юришига тайёргарлик кўраётган пайтда вафот этган.
19. Амир Темур 1405 йилда Ўтрорда вафот этган.
20. Унинг мақбараси Гўри Амир мақбарасида жойлашган.
21. Унинг авлодлари орасида буюк олим ва ҳукмдор Мирзо Улуғбек ҳам бор.
22. Амир Темур нафақат жангчи, балки кучли сиёсатчи ва дипломат ҳам бўлган.
23. Унинг давлатида савдо йўллари хавфсизлиги таъминланган.
24. У Европага ҳам таъсир кўрсатган – унинг юришлари натижасида Европада сиёсий вазият ўзгарган.
25. Амир Темур шахси ҳақида турли давлатларда турлича қарашлар бор: баъзилар уни буюк қаҳрамон, бошқалар эса қаттиққўл ҳукмдор деб баҳолайди.
Амир Темур тарихи бу – фақат урушлар тарихи эмас, балки давлат қуриш, тартиб ўрнатиш ва маданиятни юксалтириш тарихи ҳамдир. У Марказий Осиё тарихида энг таъсирли шахслардан бири бўлиб қолмоқда.
Жорж Керзон (Британия давлат арбоби):
“Темур — Осиё тарихидаги энг буюк ҳарбий даҳолардан бири бўлган.”
Ҳерберт Уэллс:
“Темурнинг юришлари дунё тарихининг йўналишини ўзгартирган.”
Жан-Поль Ру (француз тарихчиси):
“Темур — нафақат забт этувчи, балки буюк давлат қурган шахс эди.” “Темурни фақат босқинчи сифатида кўриш – тарихни соддалаштиришдир. У мураккаб ва катта масштабда фикрлайдиган шахс бўлган.”
Василий Бартольд:
“Темур даври Марказий Осиё цивилизациясининг юксалиш даври бўлган.”
Эдвард Гиббон:
“Темурнинг номи бутун Шарқ ва Ғарбда қўрқув ва ҳурмат билан тилга олинган.”
Шарофиддин Али Яздий (Темур замондоши тарихчи):
“У адолат ва қонунни устувор қилган ҳукмдор эди.”
Ибн Арабшоҳ (танқидий қарашда бўлган):
“Темур — улкан куч ва беқиёс таъсир соҳиби инсон эди.”
Лев Гумилёв:
“Темур Евроосиё тарихида муҳим бурилиш яратган шахслардан бири.”
Жон Дарвин (британиялик тарихчи):
“Темур қурган тизим қисқа муддатли бўлса-да, унинг таъсири асрлар давомида сезилиб турди.”
Збигнев БЖЕЗИНСКИЙ,
америкалик сиёсатшунос