Мақолалар

Имом Абу Мансур Мотуридий. Тавҳид китоби

Чоп этилди Dekabr 15, 2020 Имом Абу Мансур Мотуридий. Тавҳид китобиda fikr bildirishni o'chirish

Аразлар (сифатлар)нинг яратилганлиги

Таъкидлаш жоизки, ҳар қандай жисм ё ҳаракат ҳола­тида ёки тинч ҳолатда бўлади. Бу икки ҳолат бир жисмда бир вақтнинг ўзида содир бўлиши мумкин эмас. Жисм босиб ўтган барча вақт ҳаракат ёки тинч ҳолат учун сарфланади.

Ҳар қандай яримлик сифатига эга бўлган нарса ни­ҳояланувчидир. Ҳаракат билан тинч ҳолат азалдан бир вақтда содир бўла олмаганига кўра, иккисидан бирининг кейин вужудга келгани аниқ. Жисмдаги ушбу ҳаракат ёки тинч ҳолатлардан бирининг азалда яратилмагани иккинчи ярмининг аҳволи ҳам шундайлигини юзага чиқаради. Юқорида айтилган жараён бир жисм маълум бир вақтда ё ҳаракатда ёки тинч ҳолатда бўлишини исботлайди.

Шунингдек, ҳар бир жисм доимий ҳаракатда ёки дои­мий тинч ҳолатда бў­лади. Бу эса шуни англатадики, жисм устида содир бўлаёт­ган ушбу икки ҳолат жисмни уларга боғлиқ қилиб қўя­ди, бўйсундиради ҳамда бош­қаларнинг манфаатларига хизмат қилдиради. Демак, ҳаёт сифатига эга бўлмаган оламдаги жавҳарларининг сифати шундай экан, бу уларнинг яратилганига далилдир. Чунки бу нарсалар ўз зоти билан тура олмайди, лекин бошқа нарсаларга бўйсуниб, таслим бўлиб, турли эҳтиёжи йўлида ишлатилади. Агар жавҳарларнинг асл моҳияти шундай бўлса, демак, жавҳар ичида ва жавҳарлар билан қарор топадиган, улар билан кун кўрадиган тирик мавжудотларнинг яратилгани исбот талаб қилмайдиган ҳа­қиқатдир. Аслида тирик мавжудотлар табиатан турли нарсаларга муҳтож ҳолда яратилган. Тавфиқ Аллоҳдандир.

Яна бир далил шуки, олам қуйидаги ҳолатлардан холи эмас:

а) қадим; бу қадимликда ўзининг жамланиш ва ажралиш, ҳаракат ва сукунат; кир ва тоза; чиройли ва хунук; ортиқ ва кам хусусиятлари билан бирга бўлади. Бу хусусиятлар ҳиссиёт ва ақл орқали яратилгани маълум. Чунки икки зид нарса бир ерда жамланмайди. Демак, улар кетма-кет содир бўлган. Бу ҳолатда кейин пайдо бўлиш сифати мавжуд. Борлиқдаги барча кейин пайдо бўлган нарсалар олдин бўлмаган. Шунингдек, юқорида айтилган сифатлардан таркиб топган ва улардан олдин пайдо бўлмаган нарсалар ҳам кейин пайдо бўлган нарсалар сирасига киради.

б) ёки табиат бу хусусияти бўлмаган бир аслдан ижод этилган ва хусусият натижада ўзида вужуд топмоқ сурати ила унга интиқол этган (ўтган)дир. Шундай экан, оламнинг яратилгани аён бўлмоқда. Бу ҳудус (кейин пайдо бўлган)ни инкор этган тамалдан йиқилур. Агар аҳвол бундай бўлмаса, уни ижод этган “Илк” – “Биринчи” эса, худди биз “Яратувчи” (“Борий”) деганимиз Зотдир. Агар интиқол (ўтиш) ҳақида гап борса, илк ўртадан кўтарилган ва ундан ташқари(да) бир нарса вужуд бўлган (вужуд топган), демакдир. Бу охиргиси илк бўлмагани (учун)дан Яратилмиш (муҳдас), илк эга, иккинчига интиқол этмоқ сурати ила йўқ бўлганидан яратилмиш мақомидадир.

Шуни ҳам аниқлашимиз керак, бир нарсадан ташкил топган (пайдо бўлган) иккинчи нарса ё унда яширин бўлур ва зуҳур этур ёки унда иҳдас этилур (янги нарса ижод қилинур) ва туғиш йўли билан намоён бўлур. Ёки биринчи талаф (йўқ), иккинчи пайдо бўлур. Бу ерда бошқадан зуҳур этган (кўринган, пайдо бўлган) нарса(нинг мисоли) бола ёки дағал қўйилган нарсадир. Бундай пайдо бўлиш (ташкил топиш) ҳолидаги бир нарса ҳажмининг бир неча қатламининг ичида бўлган нарсада бўлмоғи имконсиздир. Бу сабабли ҳам инсон нутфа ичида, ёғоч эса данак ичида эканини илгари сурган қараш асоссиз саналур. Пайдо (ташаккул) бўлишнинг қувват билан майдонга келганини (намоён бўлганини) айтганнинг аҳволи ҳам шундайдир.

Шу тариқа сўз мавзуи намоён бўлишда “пайдо бўлган, вужудга келган” билқувва (куч билан) эмас, билфеъл (ҳаракат) билан мавжуд бўл­гандир; ёки “илк” аввал нутфа, сўнгра жонлига ва шунга ўхшаш нарсаларга интиқол этиб, асари қолмайдиган тарзда йўқ бўлур, иккинчи борлиқ “Илк”нинг ҳеч бир изини ташимайдиган тарзда пайдо бўлур; бу тизимда эса, ҳам “Илк”нинг ҳамда иккинчининг яратилгани аён бўлади.

Бир киши: “Сизнингча, охиратда жавҳарларнинг ба­қоси узлуксиз давомлилик арз этмаган бир ҳаракатли восита (механизм) билан мум­кин бўлишига кўра, ортга қараб узлуксиз давомлилик арз этмайдиган тарзда қида­ми ҳам нечун жоиз бўлма­син? (Таржимон изоҳи: Ислом олимлари охират ҳаётининг давомлилигини “тажаддуди имсол” тизими билан изоҳ­лайдилар. Тажаддуди имсол – ўхшашларнинг, яъни айни моҳиятда бўлган сифат ёки аразларнинг бирин-кетин давом этароқ янгиланиши маъносида келади. Жонлилардаги ҳужайраларнинг ўзгариши каби жаннат ва жаҳаннамдаги инсонларнинг аслида араз-хусусият ташиган ҳаёти Илоҳий қудрат пайдо қилган воситали ҳаракат, ҳаракатли восита (механизм) ила бирин-кетин, кетма-кет янгиланароқ давом этади.

Жавоб берилади: Бу­нинг бир неча сабаблари бор. Улар­дан бири танокуз (зидлик) за­руратидир. Шундай­ки, “Ҳа­дис”нинг маъноси бир за­мон­­лар йўқ экан, кейин­роқ бор бўлмоқ. Ҳадис­дан (шу сабабли) аввал мавжуд бўлмаган бир нарсада ҳадис хусусияти ҳақиқий маъ­нода (ҳақиқатда) бордир, бундайига қидам нисбат эт­моқ унинг тамал сифатига зиддир. Бақонинг маъноси эса, замон бирликларининг келажак бўлимида – қисмида бор бўлмоқдир. Шу ҳолатда ўзи билан бирга бошқасининг бўлиб-бўлмаслигининг фарқи йўқ. Шу сабаблики, Қидам билан Бақо бир-биридан айри мақомларга соҳибдир.

Иккинчи хусус шу: сен сўз мавзуи қилган Бақо (охират ҳаётининг давомийлиги) насс билан собит бўлган. Буни ё қабул қиларсан (қил­санг) (у ҳолда, насс билан собит бўлган жавҳарлар яратилмишлиги ҳам зарурат қозонур) ё қабул қилмассан (қилмасанг), бу ҳолда ҳам нассга таянароқ (деймизки) табиат яратилга­нини инкор этишинг асоссиз иддаога айланур. Ёрдам сўраладиган Ёлғиз Аллоҳ тао­лодир.

Яна бир нарса, фақат ўзи­дан аввал бўлган бир бошқа (ғойр) билан бор бўла олур ва бу тобелик барча бошқа­лар учун ҳам шарт бўлса, бу ҳолда ҳам ўзининг, ҳам бош­қанинг бор бўлмоғи мумкин эмас. Бақо аҳ­воли бунга ўхшамайди. Кўр­япсанми, бири наригисига “(Бошқа) бир нарса емасдан (емоқдан), (бошқа) ҳеч нарса ема!” деса, бу тобелик ҳар “бошқа” учун шарт бўлса, одам ҳеч вақт бир нарса еёлмаганнинг аҳволида қолур. Бунга муқобил “Қачон бир луқма есанг, (бошқасини) иккинчисини ҳам е!” деса, у давомли емоқ ҳолида (аҳволида) бўлур. Юқорида келган мавзу ҳам худди шундай. Ҳисоб юз бериб, саноқларнинг қатлан­моқ амалиёти ҳам шу тамалга таянади. Ўртача бошланғич қабул қилинадиган бир бирлик қўйилмаса, ҳисоб деган нарса ташаккул этмоғи (ташкил топмоғи) ҳеч қачон мумкин бўлмас. Бунга муқобил бир бошланғич вужудга келса (келган бўлса), воқе бўладиган ортишлар тамали қурилган бўлур. Энди ҳисобнинг ор­тароқ илгарилаши доим имкон дохилидадур. Бутун куч-қудрат Аллоҳга оиддир.

Бу сўзланганларга шуни ҳам қўшгаймизки, сон (саноқ) сўз мавзуи бўлган ҳар ҳолатда ҳисобнинг бошла­ниши айти­лур, чунки саноқ (сон) бун­дан ҳаракатланиб маълум бир рақамга етур. Фақат ни­ҳоя­тидан сўз юритилмайди. Шу сабабли ҳол бошланиши билан натижа фарқли ма­қомлардан жой олади.

Йўлдош ЭШБЕК таржимаси

“Ҳидоят” журналининг 2020 йил 10-сонидан

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet