Мақолалар

Термизга келган сахоба

Чоп этилди Dekabr 16, 2020 Термизга келган сахобаda fikr bildirishni o'chirish

Термиз нафақат Ўзбекис­тоннинг, балки тарихда Мова­роуннаҳр, кенг маънода, Ту­рон ўлкасининг ҳам жану­бий дарвозаси бўлган. Шунинг учун бу ҳудуд минтақада Ис­лом дастлаб ёйилган жойлар­дан бири бўлган. Тер­миз ҳиж­рий 56, милодий 676 йил­да тобеинлардан бўлган Саид ибн Усмон ибн Аффон (ваф. тахм. 62/682) томонидан сулҳ билан фатҳ этилган.

Маълум бўлишича, Термиз­нинг илк фатҳ этилиш жара­ёнларида Пай­ғамбар алайҳис­саломнинг бир саҳобалари ҳам қат­нашган. Ибн Ҳиббон (ваф. 354/965) бундай келтиради: “Абу Фотима (исми Амр Иёдий) машриқу мағрибда ғозийлик қилган. Унинг суҳбати бор (Расулуллоҳ билан суҳбатда бўлган) эди. Уни Мағриб но­ҳияларидан бўлган Зит-Тива­зийда ҳам кўришган. Дарҳа­қиқат, кўп сажда қилганидан пешонаси ва икки тиззаси қо­райиб кетган. Яна уни ғозий ҳолида Термизда одамларга имомлик қилганини ҳам кў­ришди, у (ҳар куни) бомдод намозида Ҳоққа сурасини ўқирди. Аммо уни бир ойда ҳам тугата ол­мади. Аллоҳ таолонинг: «(Эй, жаҳаннам қўриқчилари!) Уни ушлаб кишанланглар! Сўнгра уни оловга тобланглар!» (30-оят) деган сўзига келганида, (таъсирланиб) ҳушидан кетаверди”.

Гарчи Ибн Ҳиббоннинг “Дейиладики, унинг суҳбати бор” (йуқолу лаҳу суҳба) жумласи ҳадисшунослик илмида эҳтимолий саҳобаликни билдирса ҳам, Ибн Асир, Ибн Ҳажар ва бошқа саҳобалар таржимаи ҳоллари ҳақидаги манбаларда келган маълумотлар таҳлилидан маълум бўлишича, ушбу саҳобанинг исми Унайс ёки Абдуллоҳ ибн Унайс, қабиласи эса Аздий бўлиб, Шомда яшаган. Миср фатҳида ҳам иштирок этган ва у ерда уйга ҳам эга бўлган. Шомга тушган ва яшаган саҳобалар қаторида қайд этилган, қабри ҳам Шомда бўлиб, саҳоба Фазола ибн Убайд мақадининг (ваф. 53/673) ёнидадир.

Унинг уч ҳадиси бўлиб, ундан ривоят қилин­ган ҳа­дислар олти мўътабар ҳадис китоби муал­лифларидан Имом Абу Довуд (Миззий. Туҳфатул ашроф, 12078-рақам), Имом Насоий (Мужтабо, 4167-рақам) ва Ибн Можа (1422-рақам) китобла­рида бор. Жумладан, Имом Ибн Муборак, Имом Аҳмад, Имом Абу Довуд, Ибн Можа ва бошқалар ундан қуйидаги ҳадисни ривоят қилади: «Эй Аллоҳнинг Расули, мени бир амалга буюрингки, унда мустақим (барқарор) бўлай ва унга амал қилай”, дедим. У зот: “Саждани лозим тут. Ал­батта, Аллоҳ учун сенинг бирор саждангга муҳтож эмас, илло, Аллоҳ у билан даражангни кў­таради ва бир хатоингни ўчиради”, дедилар».

Ушбу лафз Ибн Можаники бўлиб, Абу Довуд лафзида: “Эй Абу Фотима, саждани кўпайтир. Албатта, бирор мусулмон йўқки, Аллоҳ унинг саждасига муҳтож бўлса, илло, Аллоҳ ўша билан унинг даражасини кўтаради” дейилади.

Ушбу ҳадис юқорида Термизда бўлгани айтилган саҳоба томонидан ривоят қилингани мантиқан асослидир. Чунки у ҳақдаги хабарда унинг саждадан пешонаси ва икки тиззаси қорайгани айтилган ва бу ҳолат ушбу ҳадисдаги маънога уйғундир.

Масалан, Ибн Муборак санади билан Касийр Аърождан бундай ривоятни келтиради (1296-рақам): «Биз Зит-Тивазийда эдик ва Абу Фотима Аздий ҳам биз билан эди. Унинг пешонаси ва икки тиззаси кўп саждадан қорайиб кетганди. Кунларнинг бирида у бундай деди: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам менга бун­дай дедилар: “Эй Абу Фотима, саждани кўпайтир. Албатта, Аллоҳ азза ва жалла бирор банданинг с­аждасига муҳтож эмас, илло, Аллоҳ ўша билан унинг даражасини кўтаради”.

Бундай ривоятлар бошқа тобеинлардан Имом Аҳ­маднинг “Муснад”ида ҳам келган (15526–15528-рақам).

Имом Байҳақий “Шуъабул иймон”да (8104-рақам) заиф санад билан келтирган яна бир ҳадисда ушбу саҳоба Пайғамбар алайҳиссаломдан бундай ривоят қилади: “Токи Аллоҳ бирон чиқадиган йўл қилгунича, ўзи улар билан муомала қилишига тўғри келган одамлар билан яхши муомала қилмаган киши ҳаким эмасдир”.

Унинг Термиз билан боғлиқ бу фаолияти фақат Ибн Ҳиббонда учраши маълум бўлди. Аммо бу маълумот унинг қийматига таъсир этмайди. Чунки Ибн Ҳиббон “Самарқандий” нисбасида бўлиб, демак, у маҳаллий тарихни, яъни, Мовароуннаҳр ва унинг шаҳарлари тарихини ва олимларини бошқалардан кўра яхшироқ билади. Бу масалада ҳадис илми пеш­воларидан табаа тобеин Ҳаммод ибн Зайд Басрий (98–179/717–795) ҳадис илми тарихида муҳим бўлган қуйидаги қоидани айтган: “Кишининг ҳамшаҳарлари ўша кишини яхшироқ танувчидир”. Бу жумланинг маъноси маҳаллий тарихни билишда устунлик маҳаллий шахсларга берилишини ҳам билдиради.

Умуман, қайси ҳудуд бўлма­син, унга Пайғамбар алайҳис­салом саҳобасининг кириши ва унда яшаши исломий нуқ­таи назардан улкан шараф ҳи­собланади.

Юртимиздаги илк исломий жараёнлар ва бу давр тарихи­ни ўрганиш масаласида эса ҳали анча ишлар қилиниши лозим. Манбаларда ушбу ма­салада ниҳоятда қизиқарли маълумотлар кўп. Келажакда уларни тизимли тадқиқ этган ҳолда кўплаб янги қирраларини кашф этиш мумкин.

Жўрабек ЧЎТМАТОВ

Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази директор ўринбосари

“Ҳидоят” журналининг 2020 йил 10-сонидан

Фойдаланилган адабиётлар

1. Абу Абдураҳмон Абдуллоҳ ибн Мубо­рак ибн Возиҳ Ҳан­залий (мавло) Тамимий Мар­вазий. Китоб аз-зуҳд (ва йа­лийҳи “Китаб ар-рақоиқ ва нус­хоту Нуъ­айм ибн Ҳаммод”). – Бай­рут: Дор ал-кутуб ал-ил­мийя, 1425/2004. Биринчи нашр. – Б. 365, 1296-рақам.

2. Абу Абдуллоҳ Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Ҳан­бал ибн Ҳилол ибн Асад Шайбоний Воилий Марвазий Бағдодий. “Муснад”, Имом Аҳмад ибн Ҳанбал. L.– Байрут: Муассаса­ту-р-рисола, 1420/1999. Иккин­чи нашр. XXIV, – Б. 285-287, 15526-15528-рақамлар.

3. Абу Абдураҳмон Аҳмад ибн Али ибн Синон ибн Баҳр ибн Динор Насаий. Ал-Муж­табо мина-с-сунан. VIII. –Ҳалаб: Мактабату-л-матбуъот ал-исломийя, 1406/1986. VII. Иккинчи нашр. 4167-рақам.

4. Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Язид ибн Можа Робъий (мавло) Қазвиний. Сунану Ибн Можа. II. – Байрут: Дор ал-фикр, 1373/1953. I, – Б. 457, 1422-рақам.

5. Абу Бакр Аҳмад ибн Али ибн Собит ибн Аҳмад ибн Маҳдий Хатиб Бағдодий. Ал-Кифоя фий илм ар-ривоя. – Байрут: Дор ал-кутуб ал-арабий, 1405/1985. Биринчи нашр. – Б. 133.

6. Абу Ҳотим Муҳаммад ибн Ҳиббон ибн Аҳмад Тамимий Бустий. Ас-Сиқот. IX. Бирин­чи нашр. – Байрут: Дор ал-фикр, 1395/1975. III, – Б. 277.

7. Иззиддин Абулҳасан Али ибн Абул­карам Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Абдул­карим ибн Абдулвоҳид Шайбоний Ибн Асир Жазарий. Усуд ал-ғоба. VII (+I фиҳрист). – Байрут: Дору иҳя ат-турос ал-арабий, 1417/ 1996. I.– Б. 201, 235; III.– Б. 177. Биринчи нашр. VI, – Б. 229, 255-257.

8. Шиҳобиддин Абулфазл Аҳмад ибн Муҳам­­мад Али ибн Ҳажар Асқалоний. Ал-Исоба фий тамйиз ас-саҳоба. VIII. – Байрут: Дор ал-жийл, 1412/1992. I, – Б. 139; IV,– Б. 14; VII, – Б. 276, 318-319.

9. Абу Бакр Аҳмад ибн Ҳусайн ибн Али ибн Мусо Хусравжирдий Хуросоний Байҳақий. Шуъаб ал-иймон. VII. – Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмийя, 1410/1990. VI, – Б. 268, 8104-рақам.

10. Абулҳажжож Юсуф ибн Закий ибн Абду­раҳ­мон Миззий. Туҳфату-л-ашроф би–маърифа­ти-л-атроф. XII (+I фиҳрис).– Байрут: Дор ал-ғарб ал-исломий, 1999. Биринчи нашр. VIII. – Б. 521, 12078-рақам.

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet