Мақолалар

Ўзганинг ҳақи қандай адо этилади?

Чоп этилди Fevral 5, 2026 Ўзганинг ҳақи қандай адо этилади?da fikr bildirishni o'chirish

Кейинги вақтларда жамиятимизда фирибгарлик, ёлғон ишлатиб ўзгаларнинг ҳақини ейиш кўп кузатилмоқда. Динимиз эса бировнинг молини ноҳақ ўзлаштиришдан қайтаради. Шу мавзу юзасидан Ўзбекистон мусулмонлари идораси қошидаги Фатво маркази директори ўринбосари Ғуломиддин домла Холбоевга мурожаат қилдик.

– Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ. Домла, динимизда “ҳақ”, “бировнинг ҳақи” деган тушунчалар бор. Шу тушунчага изоҳ берсангиз. Шунингдек, Аллоҳнинг бандадаги ҳақлари ҳақида ҳам тўхталиб ўтсангиз.

– Ва алайкум ассалом ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ. “Ҳақ” сўзининг араб тилидаги маънолари кўп. Мавзумизга доир бўлгани “ҳуқуқ” сўзига тўғри келади. “Бировнинг мендаги ҳақи” деганда бирор кишининг менга нисбатан ҳуқуқлари тушунилади. Бу эса, ўз навбатида, менинг унга нисбатан бўлган бурчларимни ҳам ифодалайди.

Инсон – ижтимоий мавжудот, унинг ҳаёти ўзгалар билан муносабатлардан иборат. Шу муносабатлар натижасида унда бир қанча ҳуқуқ ва бурчлар пайдо бўлади. Энг асосийси, инсон Аллоҳ таолога банда. Банданинг зиммасидаги энг улуғ ҳақ — уни яратган Зотга ибодат қилиш, ҳақини адо этиш, амрларини бажариш, қайтариқларидан тийилишдир.

Муоз ибн Жабал розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Уфайр номли эшакда Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг орқаларида мингашиб борар эдим. У зот: “Эй Муоз, Аллоҳнинг бандаларидаги ҳақи нимаю банданинг Аллоҳдаги ҳақи нима эканини биласанми?” дедилар. “Аллоҳ ва Унинг Расули билувчи”, дедим. “Албатта, Аллоҳнинг бандаларидаги ҳақи уларнинг Аллоҳга ибодат қилишлари, Унга бирор нарсани ширк келтирмасликларидир. Бандаларнинг Аллоҳ азза ва жалладаги ҳақи эса ким Унга бирор нарсани ширк келтирмаса, уни азобламаслигидир”, дедилар»
(Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти).

Ҳадисдан банданинг ҳақи ёлғиз Аллоҳгагина ибодат қилиш, У Зотга ҳеч нарсани ширк келтирмаслик тушунилади. Шунингдек, ибодат кенг маъноли сўз бўлиб, у фақат намоз, рўза, закот ва ҳаж билан чекланмайди. Балки Аллоҳнинг барча буйруқ ва қайтариқларига амал қилиш, ҳукмларига итоат этишдир.

– Жамият ва шахс, давлат ва фуқаро ўртасида ҳам ҳақ масалалари борми?

– Динимизга кўра, жамиятдаги ҳар бир шахснинг жони, моли ва обрўси дахлсиздир ва бу унинг ҳақи ҳисобланади. Ҳеч ким бировнинг жонига ёхуд молига ёки обрўсига тажовуз қилиши мумкин эмас. Шундан келиб чиқиб, Ислом одам ўлдириш, бировга зарар беришни ҳаром қилди. Бундай жиноятларнинг олдини олиш учун қатъий чоралар кўрди. Одамларнинг шаъни ва обрўларини сақлаш мақсадида туҳмат, бўҳтон, ғийбат каби иллатларни ман этди. Ўзгаларнинг молини ботил йўл билан ейишнинг олдини олиш учун ўғрилик, қароқчилик, судхўрлик ва порахўрлик каби жиноятлардан қайтарди.

Ислом тамойилларига кўра, жамият ҳам, шахс ҳам ўз мажбуриятларини бажариши лозим. Шахснинг жамият зиммасидаги ҳақ-ҳуқуқлари умумий тарзда қуйидагилар: жамиятдаги тартиб-қоидаларга амал қилиш, одоб-ахлоқ тамойилларига риоя қилиш, жамият манфаатларига зарар етказмаслик, атроф-муҳитни асраш, тинчлик-хотиржамликни сақлаш, жамият мулкини авайлаш кабилар.

Ўз навбатида, жамиятнинг ҳам шахс зиммасида бир қатор ҳақлари бор: унинг шахсий ҳаётига, мол-мулкига дахл қилмаслик, адолат билан муомала қилиш, шаъни, қадр-қимматига тажовуз қилмаслик кабилар.

Давлат билан фуқаро ўртасида ҳам шундай ҳуқуқ ва мажбуриятлар бор. Фуқаролар қонунларга амал қилиш, солиқ тўлаш, сайловларда қатнашиш, зарур бўлганда Ватанни ҳимоя қилиш каби бурчларни бажариши давлатнинг улар устидаги ҳақларидир. Ўз навбатида, фуқароларнинг давлат зиммасида бир қатор ҳақлари ҳам бор, масалан: адолатли бошқарув, хавфсизлик ва эркинликни таъминлаш, ҳуқуқий ҳимоя, зарур инфратузилмани шакллантириш каби.

– Динимиз ўзганинг ҳақини нега бунчалар муҳим ҳисоблайди?

– Чунки ўзганинг ҳақига тажовуз қилиш зулм ва энг катта гуноҳлардандир. Ҳадиси қудсийда бундай дейилади: “Эй бандаларим! Албатта, Мен Ўзимга зулмни ҳаром қилдим. Ва сизнинг орангизда ҳам уни ҳаром қилдим. Бас, бир-бирингизга зулм қилманг” (Имом Бухорий ривояти).

Ҳақ-ҳуқуқ Аллоҳ таоло белгилаган муқаддас меъёр бўлиб, бунга тажовуз қилиш Аллоҳга қарши чиқишдир. Иккинчидан, бандаларнинг ҳақларини бузиш – тавба билан ўчмайди, зарар етказилган одам кечирмагунча ёки ҳақи қайтарилмагунча гуноҳ мағфират қилинмайди. Учинчидан, зулм жамиятни емиради, ўзаро ишонч йўқолишига сабаб бўлади. Бу эса жамиятни таназзулга етаклайди.

Кейинги пайтларда баъзилар дунёнинг арзимас матоҳи учун тап тортмай гуноҳ қилмоқда. Айниқса, мол-мулкка тажовуз масаласида янада яққол кўринади. Бу иллатларнинг кескин урчиб кетишига иймоннинг сустлиги, дунё матоҳига ҳаддан ортиқ ружу қўйиш, руҳий тарбиянинг заифлашуви, таълимнинг сусайиши ва бошқа бир қатор омиллар сабаб бўлмоқда. Зеро, Аллоҳ таоло Нисо сурасининг 29-оятида бундай буюради: “Эй иймон келтирганлар! Мол-мулкларингизни ўртада ноҳақ (йўллар) билан емангиз!” Илло, бу оятга риоя қилмаганлар тавба қилиб ҳалол йўлдан юрмасалар, икки дунёда ҳам хор бўлиши мумкин.

– Ҳақ масаласи бирор ташкилот ва ходим ўртасидаги муносабатларга ҳам тегишли, тўғрими? Масалан, ишхонада иш вақтида шахсий ишлар билан шуғулланса (дарс ёки бошқа иш қилиш каби) бўладими?

– Шариатимиз қоидаларига кўра, ёллаб ишлатиш ижаранинг бир туридир. Ижара келишувида эса қилинадиган иш ва унинг ҳақи аниқ бўлиши шарт.

Ҳозирги кундаги меҳнат шартномаси асосида ишчилар ва иш берувчилар ўртасида ҳам икки хил, яъни “ишбай” ва “вақтбай” ишлаб беришга келишилади. Ишбай шартнома тузган киши ишни бажариб бўлгач, ҳақини олиб, бошқа иш қилиши мумкин. Вақтбай меҳнат қилишга келишган ишчи эса, ўзаро келишувда белгиланган вақт мобайнида иш берувчининг рухсатисиз ўз шахсий ишлари ёки иш берувчи томонга боғлиқ бўлмаган ишлар билан шуғулланиши шаръан жоиз эмас. Агар иш берувчи келишилган вақт давомида иш топиб бера олмаса ёки ишчига боғлиқ бўлмаган сабаб билан шу вақт мобайнида ишлашга шароит бўлмаса ҳам, иш берувчи ишчига ҳақини тўлаб бериши керак.

Аммо аксарият ишхоналарда урф бўлган одатлар бўлиб, баъзи жузъий рухсатлар бўлади. Бу ҳолатларда иш берувчи томонидан берилган умумий изн эътиборга олинади ва ҳар бири учун алоҳида рухсат сўралмайди. Шундай экан, саволда сўралган ҳолатда ҳам “ўзаро келишув”га жиддий эътибор қаратиш лозим.

– Агар киши ўзи билиб ёки билмаган ҳолда бошқаларнинг ҳақларини еган бўлса, лекин уларни топишнинг иложини қила олмаса, қандай йўл тутади?

– Бировларнинг ҳақини ноҳақдан олган киши тавба қилмоғи лозим. Тавбаси ўша ҳақларни ўз эгаларини топиб бериб, уларни рози қилиш, қилган гуноҳи учун истиғфор айтиши билан бўлади. Ҳақдорни рози қилмаса, тавбаси ҳақиқий ҳисобланмайди. Ҳадиси шарифларда ҳақдорларнинг ҳақини адо қилиш шартлиги таъкидланган. Шунинг учун аввало зиммадаги ҳақларнинг эгаси қидирилади. Топилгач, эгаларига, агар вафот этган бўлса, меросхўрларига берилади.

Агар ҳақдорни топишнинг иложи бўлмаса, унинг номидан муҳтожларга садақа қилинади. Ана шундан кейин эгаси топилиб қолса, унинг номидан садақа қилиб юборилгани айтилади. Ҳақ эгаси шунга рози бўлса, иш шу билан битади. Агар ҳақини талаб қилса, ҳақини беради ва садақанинг савоби ўзига бўлади.

– Ташаккур.

Бобур Муҳаммад суҳбатлашди.

“Ҳидоят” журналининг 2026 йил 1-сонидан

http://hidoyatuz.taplink.ws

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet