Тасбеҳ ишлатишда риё қилмайлик
Кейинги вақтларда бузғунчи сохта салафийлар тасбеҳ тутиб зикр қилишни “бидъат”, “ҳаром” ёки қўлда зикр қиладиганларни маломатлаб, кишилар ўртасида баҳсмунозараларни
Аслида, Исломда бирор амални бидъат ёки ҳаром деб айтиш учун очиқ ва қатъий далил талаб қилинади. Тасбеҳ тутишни ман этиш учун бундай далиллар мавжуд эмас. Уламолар ўртасидаги ихтилоф ушбу масаланинг жоиз ёки ножоизлиги ҳақида эмас, балки қайси усул афзалроқ эканлиги хусусида бўлган.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам замонларида ҳам саҳобалар зикрларини санашда данак ва тошчалардан тасбеҳ сифатида фойдаланишган. Пайғамбаримиз алайҳиссалом бу амални ман қилмаганлар, аксинча, индамаганлар. Бу тақрир, яъни иқрор этишдир.
Сафия бинти Ҳуяй онамиздан ривоят қилинган ҳадисда шундай дейилади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олдимга кирганларида тўрт минг дона данак билан тасбеҳ айтардим. Шунда у зот: “Сенга сен айтаётган тасбеҳдан кўра кўпроғини ўргатайми?” дедилар. Мен: “Ўргатинг”, дедим. У зот: “Субҳаналлоҳи адада холқиҳи”, деб айтгин”, дедилар» (Имом Термизий ривояти). Демак, тасбеҳ ишлатиш мумкин бўлмаганида Расулимиз алайҳиссалом онамизни дарҳол бу ишдан қайтарган бўлардилар.
Мазкур далилдан маълум бўладики, тасбеҳ ишлатиш асло бидъат эмас, балки жоиз, ҳатто мустаҳаб амал ҳисобланади. Чунки буни ман қиладиган бирорта далил йўқ. Амалий жиҳатдан ҳам тасбеҳ тутиш инсонга зикрда чалғимаслик, белгиланган миқдорни аниқ адо этиш ва бардавомликни сақлашда ёрдам беради. Демак, бу амал зикрнинг мазмунига зарар етказмайди, аксинча, уни мустаҳкамлайди. Зикрни бармоқлар ёки тасбеҳ орқали адо этиш ҳам жоиз.
Ушбу матнни техник ва имловий хатолардан тозалаб, равон ҳолатга келтирдим.
Тасбеҳ тутишда риоя қилиниши лозим бўлган одоблар бор. Биринчи навбатда, тасбеҳ тутишдан мақсад зикр, яъни Аллоҳни ёд этиш бўлиши керак. Тасбеҳ айтаётганда зикрнинг маъносини қалбда ҳис қилиши, хотиржам, диққат ва хушуни сақлаши керак. Асосий эътибор ихлосга, ҳурматга ва одобга қаратилмоғи лозим.
Агар тасбеҳ одамлар кўриши учун бўлса, у ибодат эмас, риёга айланади. Агар кимдир тасбеҳни бошқалар уни “тақводор” деб мақташи учунгина олиб юрса, унинг зикридан фойда йўқ. Бу ҳақда аллома Абдулҳай Лакнавий шундай деган: “Агар тасбеҳни тутиш риёга (хўжакўрсинликка) олиб келса, ундан сақланиш лозимлигига шубҳа йўқ. Шунингдек, риёга сабаб бўладиган ҳар қандай нафл амалдан тийилиш вожиб ва бу ҳақда баҳсга ўрин йўқ”.
Бу сўзлардан кўринадики, асосий муаммо тасбеҳнинг ўзида эмас, балки ниятда. Агар ният холис Аллоҳ учун бўлса, тасбеҳ зикр саноғини аниқ ҳисоблаш ва фикрни жамлаш учун хизмат қиладиган фойдали восита. Электрон ёки оддий тасбеҳдан фойдаланиб, ёлғиз ҳолатда ҳам, одамлар орасида ҳам риёдан сақланган ҳолда зикр қилиш мумкин ва бунга ҳеч қандай монелик йўқ.
Юнусхон УМАРОВ,
Косонсой туманидаги “Садпири комил” жоме масжиди имом-хатиби
“Ҳидоят” журналининг 2026 йил 3-сонидан
http://hidoyatuz.taplink.ws