Азалий адолат
Агар биз ҳаётга фақат бир томонлама – моддий ва тор доирада қарасак, дунё адолатсизликларга тўладек туюлади. Бир киши бойлик ва соғлик ичида туғилади, иккинчиси эса қашшоқлик ва касаллик билан дунёга келади. Бир золим узоқ умр кўриб, роҳатда ўлади, унинг мазлуми эса азоб-уқубатда, хорликда ҳаётдан кўз юмади. Шубҳага тушган ақл: “Қани адолат?” деб сўрайди.
Адолатни тушуниш учун биз вақт ва макон чегарасидан чиқишимиз, бошқача айтсак, манзарани тўлиқ кўришимиз керак. Бу худди бир рассомнинг асарига жуда яқиндан қарашга ўхшайди. Агар сиз улкан бир полотно (сурат чизиладиган махсус мато)нинг фақат бир бурчагидаги қора бўёққа тикилиб турсангиз, уни хунук деб ўйлайсиз. Лекин бир неча қадам орқага чекиниб, бутун манзарани кўрсангиз, ўша қора бўёқ асарнинг гўзаллиги ва мукаммаллиги учун нақадар зарур эканини англайсиз.
Бу дунё адолат тўлиқ қарор топадиган жой эмас, балки синов майдонидир. Адолатнинг асл ва тўлиқ кўриниши “азалий адолат” сифатида охиратда намоён бўлади.
Мезон (тарози)
Инсонларнинг ташқи кўринишига қараб ҳукм чиқарманг. Кимдир соғлом бўлиши мумкин, лекин унинг қалбида хотиржамлик йўқ. Бошқа биров касал бўлиши мумкин, лекин унинг қалби шундай нур ва сукунатга тўлаки, уни ҳеч қандай бойликка тенглаштириб бўлмайди.
Аллоҳ таоло неъматларни тақсимлаганда, уларни фақат моддият билан ўлчамайди. У ҳар бир берган нарсасининг ёнига Тафаккур Азалий адолат масъулиятини ҳам қўшиб беради. Бойнинг ҳисоби оғир, камбағалнинг сабри эса юксак даражадир. Азалий адолат шундаки, ҳеч ким сабабсиз азобланмайди ва ҳеч кимнинг қилган заррача яхшилиги мукофотсиз қолмайди.
Ёмонликнинг мақсади
Дунёда ёмонлик ва азобнинг мавжудлиги ҳам адолатнинг бир қисмидир. Касаллик бўлмаганида, соғликнинг қадрини, зулмат бўлмаганида, ёруғликнинг неъматлигини англамас эдик. Ёмонлик – яхшиликни англатувчи бир фон.
Азалий адолат биздан натижани эмас, интилишни талаб қилади. Сиздан “Нега дунёни ўзгартирмадинг?” деб эмас, балки “Сен қайси томонда эдинг?” деб сўралади.
Хулоса
Мустафо Маҳмуд ушбу бобда инсонни сабрли бўлишга ва кенгроқ мушоҳада юритишга чақиради. Унинг фикрича, бу дунёдаги барча “ноҳақликлар” аслида биз кўра олмайдиган буюк ва мукаммал адолат занжирининг кичик бир ҳалқасидир.
Доктор Мустафо МАҲМУДнинг “Шубҳадан иймон сари саёҳатим” китобидан Ҳомиджон қори ИШМАТБЕКОВ таржимаси
“Ислом нури” газетасининг 2026 йил 12-сонидан http://hidoyatuz.taplink.ws