Мақолалар

Маърифатли жамият орзуси

Чоп этилди Fevral 27, 2020 Маърифатли жамият орзусиda fikr bildirishni o'chirish

Президентимиз Олий Мажлисга Мурожаатномасида жадидчилик ҳаракати, маърифатпарвар боболаримиз меросини чуқур ўрганиш лозимлигини алоҳида таъкидлади. 
 
Маълумки, ўзбек жадидчилик ҳаракатининг асосида маърифат, жаҳолатга қарши кураш, илм, таълим-тарбия орқали инсон онгини ўзгартириш, мустамлака бўлган Туркистонни дунёнинг тараққий этган мамлакатлари сафида кўриш мақсади ётади.
Жадидчилик ҳаракати тарихига назар солсак, улар илгари сурган ғоялар, таклиф қилган ислоҳотлар ва бу йўлдаги қизғин саъй-ҳаракатлар билан бугун юртимизда кечаётган шиддатли ўзгаришлар жараёни ўртасида кўп муштарак жиҳатлар мавжудлигига гувоҳ бўламиз.
Жадид ғоялари, хусусан, бадиий адабиётда ўз аксини топди, сўз санъати кучли тарғибот ва ташвиқот воситасига айланди. Беҳбудий, Фитрат, Чўлпон, Абдулла Қодирий, Абдулла Авлоний, Сидқий Хондайлиқий, Ибрат, Ажзий, Сўфизода, Тавалло каби ижодкорлар маърифат жарчиларига айланди.
Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпон асарларида унинг ўша даврда кечаётган сиёсий жараёнлардан хабардорлиги, уларга фаол муносабатини ҳис этамиз. Академик Бахтиёр Назаров шундай ёзади: “Унинг дастлабки ижодий қизиқишлари, шеърлари, мақолаларидаёқ мамлакат ҳаёти ва адабиёти олдидаги долзарб муаммолар, вазифалар акс этди. Улардаги бадиий, илмий-эстетик қадриятлар, наинки ўз муҳити, шароити, даври, балки келгуси замонлар учун ҳам ибратли даражада экани билан ажралиб туради”. Чиндан ҳам, маърифатпарварлик ғояларидан илҳомланган ёш адибнинг илк ижод намуналаридаёқ ўз давридан нечоғли илгарилаб кетгани, фикр-қарашлари бугунги кун воқелиги билан ҳамоҳанглиги кишини ҳайратга солади. XIX аср охири ХХ аср бошларида бутун дунёни ҳаяжонга солган гендер тенглиги – хотин-қизлар ҳақ-ҳуқуқи, эрки масаласи Чўлпон ижодининг етакчи мавзуларидан бирига айланади.
“Шарқ қизи” шеърида, жумладан, шоир қуйидаги аламли саволни ўртага ташлайди:
Мен бир Шарқ қизимен, Шарқнинг ўзидек
Бутун таним, жоним – хаёл уяси,
Менинг қора кўзим кийик кўзидек
Белгисиз овчининг ўқин кўзгуси.
Айталарким, ёзда ҳар бир жони бор
Эркин нафас олар, шодланар, яйрар.
Айтмайларким, Шарқда боғлиқ хотинлар
Ул ёруғ дунёга на замон кирар?
Бошқа жадид адибларининг хизматини эътироф этган ҳолда, ХХ аср бошида ўзбек адабиётида ушбу мавзуда энг “кўп ва хўб” ёзган Чўлпон деб айтиш учун асослар етарли. Ҳассос шоир ўзбек хотин-қизларининг эрксизлиги хусусида “Мен ва бошқалар” шеърида (ўзбек қизи оғзидан) шундай ёзади:
Кулган бошқалардир, йиғлаған менмен,
Ўйнаған бошқалар, инграған менмен.
Эрк эртакларини эшиткан бошқа,
Қуллик қўшиғини тинглағон менмен.
Бошқада қанот бор, кўкка учадир,
Шохларға қўнадир, боғда яйрайдир.
Сўзлари садафдек, товуши найдек
Куйини ҳар ерда элга сайрайдир.
Менда-да қанот бор, лекин боғланғон…
Боғ йўқдир, шох йўқдир, қалин девор бор.
Сўзлари садафдек, товуши найдек.
Куйим бор. Уни-да деворлар тинглар…
Эркин бошқалардир, қамалғон менмен,
Ҳайвон қаторида саналғон менмен
Айрим тадқиқотчилар мазкур шеърни ўзгачароқ талқин қилади. Бу фақат хотин-қизлар озодлиги эмас, умуман, Ватан эрки, истиқлол мавзусида деган қарашни илгари суради. Ўзбек новелласининг илк намуналари ҳисобланган “Ойдин кечаларда”, “Қор қўйнида лола”, “Новвой қиз”да ҳам айнан шарқ аёлининг аянчли тақдири муаммоси зўр бир дард билан кўтарилади.
Хусусан, “Ойдин кечаларда” ҳикоясида ёш келинчак эрининг хиёнатлари, унга бир арзимас буюмдек муносабатига чидашга мажбур. Чунки жамият, урф-одатлар унинг қўл-оёғини боғлаб ташлаган, ўз ҳуқуқи учун кураша олмайди ва ўзини ҳимоя қилишга ожиз. Чунки тамомила эрига тобе, ўз кунини ўзи кўра олмайди. Ҳикоя охирида қайнонанинг умри ҳам ана шундай қуллик ва итоатда ўтгани маълум бўлади.
Ўзига хос замонавий лирик новелла шаклида яратилган “Қор қўйнида лола” асарида ёзувчи ўз даврининг яна бир ўткир муаммоси – тенгсиз никоҳ мавзусини, эскича қарашлар, хотин-қизлар ҳуқуқининг оёқ ости қилиниши масаласини кескин ўртага ташлайди. “– Соқолини оппоқ қилиб, неварасидек бир қизни аравадан олишини қара, киши чидамас экан…. Нимасини айтасиз, йигитлар, дунё ўзи шундай тескари дунё экан… Лоланинг устига қор ёғди!..” дейди персонажлардан бири алам билан.
Мазкур новеллада кўтарилган мавзу реалистик романнинг етук намунаси “Ўткан кунлар”дан кейинги “иккинчи чўққи” саналган машҳур “Кеча ва кундуз” (1936)да ривожлантирилиб, ўткир ижтимоий-танқидий руҳ касб этади. Романнинг биринчи етакчи сюжет чизиғи марказида оддий навниҳол ўзбек қизи образи туради. Ноёб истеъдод эгаси бўлган маъсума Зебининг фожиали тақдири орқали жамиятда аёлнинг ўрни ичкари – фақат тўрт девор ораси, аввал отасига, сўнг эрига итоат қилиш, туғиш, бола боқиш, рўзғор юмушларидан иборат, деган тушунча ҳукмрон экани кўрсатилади.
Айни пайтда қаҳрамоннинг шум қисмати замирида хотин-қизлар орасида эскирган қарашлар, жаҳолат, билимсизлик авж олгани, бунинг оқибатида улар ўзининг аянч аҳволини ҳатто тушуниш, англаш қобилиятидан маҳрумлиги, бу эса маънавий тушкунлик, инсоний фожиалар сабаби экани ҳақидаги фикр ётади. Романда айнан жаҳолат Зебининг орзу-умидларини сўндиради, кўнглига қарши бориб бўлса-да, севмаган кишисига турмушга чиқишга мажбур қилади. Лекин шу билан ҳаммаси тугамайди, жаҳолат ўз ишини қилишда давом этади. Аламзада кундошининг фитнаси туфайли туҳмат остида қолиб, мудҳиш жиноятда – эрини ўлдирганликда айбланади. Бегуноҳ бўлатуриб ўзини ҳимоя қилишга заррача куч, атрофида бирорта суянчиқ топа олмайди ва охир-оқибат олис Сибирга сургун қилинади. Шу тариқа ажойиб истеъдоди, беғубор қалби, ўзига яраша орзу-ҳаваслари бўлган қиз аста-секин синади, ёш умри хазон бўлади.
Роман шундай мунгли сатрлар билан ниҳояланади:
Зеби, Зеби, Зебона,
Мен кўйингда девона.
Сени сотди ўз отанг,
Мен бўлайин садағанг!
Заҳар қилиб ошингни,
Пирим еди бошингни!
Зеби, Зеби, Зебонам!
Қайда қолдинг, дилбарим?..
Энди Чўлпоннинг таълим ҳақидаги қарашларига назар ташлайлик. У ўзининг илк машқларидаёқ жадидларнинг бу борадаги эзгу орзу-умидларини қаҳрамон тилидан шундай ифодалайди: “Халқ ўз фойдасини англаса, миллий мактаб ва мадрасалар очса, Оврўпа дорилфунунларига болаларини юборса, дўхтур, адвокат, муҳаррир ва ҳунарманд, савдогарлар ва муҳандис (инженер)лар чиқса, буларнинг ҳар бири ўз вазифаларинда туриб ишларини тартиб ила юргузсалар ва халқимизнинг фойдасини кузатсалар, нақадар олий ва нақадар гўзал бўларди” (Дўхтур Муҳаммадиёр).
Эътибор қилинг, ушбу орзу-ниятлар “Инсон манфаатлари ҳамма нарсадан устун” тамойилига қанчалар ҳамоҳанг.
“Жадидлар ташқи цивилизация – тамаддун ва дунёдаги янгиланишлар ҳақидаги билимни бошқаларга ўргатишга ҳаракат қилиб, на анъанавий, на рус-тузем мактаблари ҳақиқий тараққиёт йўлини таклиф қилмаётган пайтда янги усулдаги мактаблар оча бошлади” деб ёзади тарихчи олим, Колумбия университети профессори Эдвард Оллворт “Замонавий ўзбеклар” китобида. Эски мактабни ва чор ҳукумати ерли аҳоли учун очган рус-тузем мактабини инкор қилиб, жадидлар бошланғич таълимни она тилида беришга мўлжалланган миллий мактаблар яратишга қаратилган дастурни таклиф этади.
“Кеча ва кундуз” романи персонажи жадид Шарофуддин Хўжаев тилидан айтилган қуйидаги фикрларга қулоқ тутайлик:
“Ибтидоий тарбияни рус мактабларидан бошлаб бўлмайди, уни миллий мактабларда бериш керак. Илгари миллий ҳисни ўстириб, ўз миллатини танигандан кейин рус мактабига бериш керакки, ҳунарга, ихтисосга тегишли илмларни ўргансин… Ундан кейин Германия, Франция, Англия мамлакатларига, ҳатто дунёнинг нариги чеккасидаги Америкага юбориб ўқитиш керак…”.
Бу ўринда ҳозир ниҳоятда долзарб бўлган ихтисослашган таълим ҳақидаги фикрлар эътиборга молик. Президентимиз Мурожаатномасида жамият равнақи учун маънавият ва илм-фаннинг улкан аҳамияти алоҳида қайд этилди. Нафақат ёшлар, балки бутун жамиятимиз аъзоларининг билими, савиясини ошириш учун аввало илм-маърифат, юксак маънавият керак. Илм йўқ жойда қолоқлик, жаҳолат ва, албатта, тўғри йўлдан адашиш бўлади.
Жадид ҳаракатининг биргина намояндаси Чўлпон ижодидан бир неча намуналар мисолида тарихимизнинг кичик, лекин келажак учун улкан аҳамиятга эга бўлган шонли саҳифаларининг айрим ўринларинигина кузатдик. Бу саҳифаларни қайта варақлаган ёшлар янгидан-янги, ўзлари учун ғоят ибратли хулосалар чиқаришига шубҳа йўқ.
Шоира НОРМАТОВА, 
Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия 
университети доценти
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet