Мақолалар

“Насийу” – (“ўн учинчи ой”) нега йўқолди?

Чоп этилди Mart 4, 2026 “Насийу” – (“ўн учинчи ой”) нега йўқолди?da fikr bildirishni o'chirish

Аллоҳ таолонинг “Қайси жойдан (йўлга) чиқсангиз, юзингизни (намозда) Масжиди Ҳарам томонига ўгиринг!” (Бақара сураси, 150) ояти мусулмонларнинг географик жадвал, харита, астрономик асбоб ва тегишли картографик усулларни ихтиро қилишига асосий туртки бўлди. Шу боис қиблани тўғри аниқлаш учун улар Ернинг эгри сирти бўйлаб маълум йўналишни ишлаб чиқишди. Мураккаб сферик геометрия ҳамда тунда осмондаги мос нуқталарни жуда аниқ кузатишди. Ҳисоб-китобни жуда аниқлик билан олиб боришди.

НАМОЗ ВАҚТИНИ АНИҚЛАШ

Намоз вақти кирганига ишонч ҳосил қилишнинг ягона усули Қуёш уфқи ёки осмондаги юлдузлар устидаги бурчакка риоя қилишдир. Масалан, тунда вақтни айтиб беришнинг математик усули бу Ер ва осмон орасидаги улкан учбурчакнинг номаълум томон ёки бурчакларини маълум томони ва бурчакларига қараб ҳисоблаш; учбурчакнинг бир бурчагида маълум бир юлдуз жойлашуви; шимолий қутб – осмондаги барча юлдузлар айланадиган нуқта; Зенит – юлдуз тунда кўтарилган энг юқори нуқта кабиларни ишлаб чиқиш. Ушбу амалиётлар олимларга астрономик ҳисоб-китоб ва тригонометрияни янги даражаларга олиб чиқиш имконини берди. Мазкур масалаларнинг ҳар бирини ҳал қилиш номаълум томон ёки учбурчак бурчакларини осмон сферасидаги томон ва бурчакларини аниқлаш орқали билинарди. Вақтни белгилаш учун эса зенит, шимолий қутб ва қуёшнинг ҳолатини билиш, кузатувчи қуёшнинг баландлиги ва қутбни аниқлашни лозим қилди.

ИСЛОМИЙ ТАҚВИМ

Ҳар бир ой биринчи кўринадиган ярим ойдан бошланади. Ушбу ярим ойнинг қачон кўринишини тахмин қилиш дастлабки мусулмон астрономлар олдига мураккаб вазифани қўйди. Исломгача Арабистон халқлари қамарий/қуёш тақвимидан фойдаланарди. Йилни ҳисоблаш учун қамарий йилнинг 354 кунига ўн бир кун қўшиб, уни қуёш йилига тўғрилашди. Ушбу жараён интеркалация деб аталади.

Пайғамбаримиз алайҳиссалом замонларида насроний ва яҳудийлар Пасха ва Ойнинг фазалари билан аниқланадиган муқаддас кунларга риоя қиларди. Ўша даврда ҳар қайси дин вакилларида Ойнинг ўртача 29,5 кунлик даврини Қуёшнинг 365 кунлик айланиш даври билан мослаштириш масаласи кўндаланг турарди. Ой календари бўйича 12 ой 354 кунни ташкил қиларди. Мазкур масалани ҳал қилишда яҳудий ва насронийлар милоддан аввалги 430 йилда ихтиро қилган афиналик астроном Метоннинг чизмаларидан фойдаланишарди. Метоннинг 19 йилга мослаб тузилган жадвалида 12 йил 12 ойлик календарни, қолган 7 йил 13 ойлик календарни ўз ичига оларди. 13 ойлик даврий календарда ҳам кунлар ва йил фасллари ўз ўрнида қолган эди.

Бироқ 13 ойлик йил ҳисоби Ислом шариати қонун-қоидаларига мос келмасди. Қуръони каримда Тавба сурасининг 36-оятида йил 12 ойдан иборатлиги очиқ айтилган бўлиб, ибодат масалалари ҳам мазкур йил ҳисобида жорий қилинарди: “Албатта, Аллоҳнинг китобида ойларнинг сони, Аллоҳнинг ҳузурида осмонлару Ерни яратган куни ўн икки ой қилиб белгиланган. Улардан тўрттаси (уруш қилиш) ҳаром (қилинган ойлар)дир”.

Арабистон ярим оролида яшаган қадимги халқлар милоддан аввалги минг йилликда ой тақвимини қўллаган. Араблар Исломдан икки юз йилча олдин (милодий V аср бошларида) ой-қуёш тақвимидан фойдаланишга ўтган эди. Ой-қуёш тақвимида 24 йиллик давр (цикл) мавжуд бўлиб, такрорланиб турар эди. 24 йилнинг 9 йили 13 ойлик, 15 йили 12 ойлик бўларди. Йилга ортиқча бир ой (яъни 13-ой) қўшишни “насийу” деб аташган. “Насийу” ойи қамарий ва шамсий йил орасидаги фарқни йўқотиш мақсадида қамарий йилга қўшимча 13-ой сифатида қўшилган.

Аввал вақти-вақти билан қўшиб келинган 13-ой – “насийу” ҳижрий 11 (милодий 631) йилда Тавба сурасининг 37-ояти билан бекор қилинди: «Албатта, “насийу” куфрда зиёда бўлишдан ўзга нарса эмас. Бу билан куфр келтирганлар залолатга кеткизилурлар. Аллоҳ ҳаром қилган нарсанинг ададига мослаш учун уни бир йил ҳалол қиларлар, бир йил ҳаром қилурлар. Бас, бу билан Аллоҳ ҳаром қилган нарсани ҳалол қилурлар. Уларга амалларининг ёмонлиги зийнатланди. Аллоҳ кофир қавмларни ҳидоят қилмас». Шундан сўнг мусулмонлар фақат қамарий тақвим, қамарий ойларга ўтдилар. “Насийу” ойи тақиқланиб, қамарий тақвимга ўтилгани Пайғамбаримиз алайҳиссалом томонларидан эълон қилингани боис “Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам тақвими” деб ҳам аталади.

Ислом уммати тўла қамарий ойларга ўтган бўлса-да, халифаликнинг дастлабки (ҳижрий 11, милодий 631) йилларида воқеа-ҳодисалар вақти ой номи ва шу ойнинг маълум кунини қайд этиш ёки ўша йили содир бўлган асосий воқеа билан белгиланарди. Масалан, “Пайғабаримизнинг Зайнаб онамизга уйланган йили” ва шунга ўхшаш у зотнинг ҳаётларида юз берган воқеалар номи билан чекланарди. Ойга қўшиб айтиладиган йил ҳисоби йўқ эди. Мусулмонлар ўртасида ёзилган хат-ҳужжатларга сана қўйиш одати ҳазрат Умар розияллоҳу анҳу даврида пайдо бўлди.

ҲИЖРИЙ ЙИЛ ҲИСОБИ

Йилбошининг қабул қилиниш тарихини Абу Райҳон Беруний “Қонуни Масъудий” асарида қуйидагича изоҳлайди: «Маъмун ибн Миҳроннинг ривоят қилишича, Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу ҳузурига (давлат томонидан) шаъбон ойида тўланадиган ҳужжат келтирилганида, Умар розияллоҳу анҳу: “Қайси шаъбон, шу биз турган шаъбонми ёки келажак шаъбонми?” деган. Кейин у киши саҳобаларни йиғиб вақтларни тайинлашда маслаҳат сўради. Улар: “Эронликлар бу ҳақда қўллаган тадбирларини билишимиз керак”, дедилар. Кейин Хурмузонни олиб келиб, ундан эронийлар қўллайдиган тадбирни сўрадилар. У: “Бизда бир ҳисоб бор, уни “моҳ-рўз”, яъни ойлар ва кунлар ҳисоби деб атаймиз”, деди. Булар моҳ-рўзни арабчалаштириб, “муаррах” дедилар ва “тарих” лафзини унинг “масдари” қилиб кўрсатдилар. Хурмузон уларга эронликлар тарихни қандай қўллаши, шунингдек, румларнинг қандай ишлатишларини баён қилди. Шу вақт Умар розияллоҳу анҳу саҳобаларга: “Одамлар ўз муаммоларида қўллашлари учун бир тарих боши белгиланг”, деди. Баъзилар: “Рум тарихини ишлатинг, чунки улар Искандар тарихини қўллайди”, деса, бошқалар, “У жуда узайиб кетади”, деди, яна бошқалар: “Эронликлар тарихини қўлланг”, деса, кейингилари: “Қачон эронликлардан бир подшоҳ тахтга чиқса, у ўзидан олдинги подшоҳ тарихини қўлламай қўяди”, деди. Шундай қилиб, саҳобалар бу масалада бир-бирлари билан келиша олмадилар».

Шаъбий ривоятида, Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳу Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳуга ёзган бир хатида: “Сендан бизга мактублар келади, уларда тарих йўқ”, деди. Умар розияллоҳу анҳу турли девонлар тузиб, хирож ва қонунлар жорий қилди. У муҳтож бўлса-да, қадимги тарихларни қўллашни истамасди. Шу вақт ҳузурига (кишиларни) чақириб, улардан маслаҳат сўради. “Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг ҳижрат қилиб, Мадинага етиб борганлари жуда аниқ, шак-шубҳадан энг йироқ вақт эди. Яъни душанба куни рабиул аввалдан саккиз кеча ўтганда содир бўлиб, йил боши пайшанба кунига тўғри келди. Умар розияллоҳу анҳу шунга амал қилди. Бу ҳодиса ҳижратнинг ўн еттинчи йили юз берди”, деб баён қилинади.

Йилбошини Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг туғилган кунларидан олинмаслиги, у кун ҳақида ихтилофларнинг борлиги эди. Гарчи вафот этган кунлари аниқ бўлса ҳам, ўлган кунни йил боши қилиб олиш яхши иш эмас, деб ҳисоблашди.

Ҳижрий-қамарий ва ҳижрий-шамсий йил ҳисобларини такомиллаштирилиб, уларга аниқлик киритилиши, асосан, Муҳаммад Хоразмий ва Аҳмад Фарғоний яшаган даврларга тўғри келди.

Ҳижрий йил ҳисоби шамсий йил ҳисобидан тақрибан 11 кунга фарқ қилар экан, Рамазон ойи каби ойларнинг бир марта айланиб келиш даври (цикли) ҳам ўртача 30 шамсий йилга тўғри келади. Ойларнинг боши эса тунги осмонда чиққан янги ой билан белгиланади. Янги ой қайси вақтда чиқишини олдиндан айтиш мусулмон астрономлари учун асосий ўринда турган. Ойнинг чиқишини айтиш учун Ойнинг горизонтдаги ҳаракати ва ўрнини билиш керак эди. Бу эса мураккаб сферик геометрияни ўрганишни талаб қилди.

“Interdisciplinary Science Reviews”, “Ҳижрий тақвим ҳақида”, “Аҳмад Фарғоний ва байт ул-ҳикма” манбалари асосида Мунаввар РУСТАМ қизи тайёрлади.

“Ислом нури” газетасининг 2025 йил 15-сонидан

http://hidoyatuz.taplink.ws

  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • padibet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor 777
  • slot gacor
  • ayamjp
  • ayamjp
  • ayamjp
  • slot gacor hari ini
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • rejekibetapk77.online -hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • bandar togel
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot 5k
  • slot depo 5k
  • toto slot
  • slot gacor
  • toto
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • hongkong pools
  • depo 5k
  • situs toto
  • situs toto
  • situs togel
  • situs togel
  • hk pools
  • situs toto
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot gacor
  • bandar togel
  • desabet
  • toto togel
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4d
  • situs toto
  • desabet
  • toto slot
  • toto slot
  • slot gacor
  • judi bola
  • toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel 4D
  • kudamania
  • rejekibet
  • situs togel
  • slot gacor
  • toto togel
  • Slot Gacor Hari Ini
  • toto togel
  • kudamania
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot dana
  • situs toto
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • situs toto
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot hoki
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot88
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • slot hoki
  • slot hoki
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desamania
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • judi bola
  • judi bola
  • situs hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto togel
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs toto
  • situs togel
  • toto slot
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • situs togel
  • situs togel
  • situs togel
  • bandar togel
  • slot resmi
  • slot gacor
  • slot hoki
  • slot gacor
  • slot resmi
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • toto slot
  • slot gacor
  • situs toto
  • slot gacor
  • slot dana
  • hk pools
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • slot gacor
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • desabet
  • slot gacor
  • situs toto
  • desabet
  • slot gacor
  • desa bet
  • desabet
  • Kudahoki
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • situs togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot maxwin
  • toto togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot gacor
  • slot resmi
  • situs hk pools
  • desabet
  • slot gacor
  • slot hoki
  • desabet
  • desabet
  • ayamjp
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot gacor
  • togel
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • togel
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs togel
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • kudahoki
  • desabet
  • slot gacor
  • slot gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • kuda hoki
  • desabet
  • situs judi
  • desabet
  • situs gacor
  • desabet
  • situs gacor
  • desa bet
  • desabet
  • toto
  • desabet
  • desabet
  • togel
  • desabet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desa bet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • situs toto
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • slot 5k
  • desa bet
  • slot gacor
  • situs gacor
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet
  • desabet