Илк қозихоналар
Ислом оламида суд-ҳуқуқ тизимини марказлаштириш ва уни муайян қоидалар (кодекс) асосига қуришда Имом Аъзам Абу Ҳанифанинг шогирди, Аббосийлар халифалигининг биринчи «Қозиюл-қузот»и (олий судьяси) бўлган Имом Абу Юсуфнинг хизматлари беқиёс. У зот қозиларни тайинлаш, уларнинг либосларини белгилаш ва суд ҳужжатларини юритиш тартибини жорий этган. Мовароуннаҳрдаги илк қозихоналар айнан шу мактаб — ҳанафий мазҳаби асосида ташкил этилган. Термиз ва Самарқанднинг илк қозилари бевосита Абу Ҳанифа ва унинг шогирдларидан таълим олишган эди.
Самарқанд қозилари. Тарихий манбалар («Китоб ал-Қанд»)да қайд этилишича, Самарқанднинг илк қозиси Ғолиб ибн Мусо бўлиб, у 728 йилда тайинланган. Бу далил Самарқандда суд тизими VIII асрнинг биринчи чорагидаёқ расмий мақомга эга бўлганини кўрсатади. Ундан кейин ўғли Ҳошим ибн Ғолиб ва Муҳаммад ибн Аслам ал-Марвазий каби йирик фақиҳлар бу вазифани бажарган.
Бухоро қозилари. «Канз ад-дурар» асари маълумотига кўра, ҳижрий 96–97-йилларда (милодий 715–716-йилларда) Бухорода расмий қози фаолият юритган. Асарда келтирилган табиий ҳодиса (ер ўпирилиши) ҳақидаги «маҳзар» (расмий далолатнома) Бухоро қозиси томонидан тузилиб, 40 нафар одил гувоҳ томонидан имзоланиши ва Дамашққа юборилиши бу ҳудудда диний назорат тузилмаси VIII аср бошидаёқ мавжуд бўлганини кўрсатади.
Термиз ва Хоразм қозилари. Термиз шаҳрида Абдулазиз ибн Холид Термизий (VIII аср) қозилик қилган. Хоразмда эса Иброҳим ибн Битор (Абу Исҳоқ) «Қозийи Хоразм» сифатида танилган.
XI–XII асрларга келиб, Мовароуннаҳрда қозилик тизими юксак даражага кўтарилди. Бу даврда қозилар нафақат ҳукм чиқарувчи, балки жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий ҳаётини тартибга солувчи, нотариал вазифаларни ҳам бажарувчи шахслар бўлган. Бурҳонуддин Маҳмуд Бухорийнинг «ал-Муҳит ал-Бурҳоний» ва Абу Наср Самарқандийнинг «Русум ал-қузот» асарлари бу даврдаги қозихоналар фаолиятини ёритиб беради.
Манбаларга кўра, тизим қуйидагича шаклланган:
- Қозиюл-қузот (қозикалон): вилоят миқёсидаги олий раҳбар. Масалан, Бухорода Оли Моза (Садрлар) оиласи вакиллари шу мақомда бўлиб, улар «Садри Жаҳон» унвони билан нафақат диний, балки сиёсий ҳокимиятни ҳам бошқарганлар.
- Қози: шаҳар ва туманларда фаолият юритган судья.
- Ноиб: қози ўринбосари.
- Котиб: суд мажлиси баённомаларини ёзувчи мирза.
- Музаккий: гувоҳларнинг адолатлилиги ва ростгўйлигини текширувчи махсус ходим.
«Китобул-қози илал-қози» (суд ҳамкорлиги). Тақдим этилган матнлардаги энг муҳим маълумотлардан бири — шаҳарлараро суд ёзишмаларидир. Масалан, Термиз қозиси ал-Муваффақ ибн Мансур томонидан Бухоро қозисига юборилган «ҳукмий мактуб» (суд қарори) бунинг ёрқин мисолидир.
Ҳужжат мазмуни шуни кўрсатадики, агар қарздор ёки жиноятчи бир шаҳардан (масалан, Термиздан) бошқа шаҳарга (Бухоро ёки Самарқандга) қочиб кетса, қозилар ўзаро расмий муҳрланган мактублар орқали ҳукмни ижро этганлар. Бу бутун Марказий Осиёда ягона ҳуқуқий майдон мавжуд бўлганини англатади.
Ўлкамизда қозилар фақат жазоловчи орган эмас, балки ижтимоий ҳимоя ва диний назорат институти ҳам бўлган.
- Вақф назорати: қозилар масжид, мадраса ва шифохоналарнинг вақф мулкларини бошқариш учун мутаваллийлар тайинлаганлар.
- Етимлар ва аёллар ҳақи: манбаларда Биби Гавҳар исмли аёлнинг ўз ҳақини талаб қилиб қозига мурожаат қилиши қозихона аёллар ва етимларнинг мулк ҳуқуқларини қатъий ҳимоя қилганини кўрсатади.
- Фавқулодда ҳолатлар: қурғоқчилик ёки офатлар пайтида, масалан, Самарқанддаги қурғоқчилик даврида, қози халқни бошлаб Имом Бухорий қабрига боргани ва истиқо намозини ўқигани унинг маънавий етакчи ҳам бўлганини кўрсатади.
Қозихоналар ўзаро расмий ёзишмалар, муҳрланган ҳужжатлар (маҳзар, сижилл) ва қатъий белгиланган мансабларга асосланиб фаолият юритган.
1920-йилларгача Тошкентда Қози Муҳиддин Хўжа шаҳарнинг нуфузли қозиси сифатида мустамлака шароитида ҳам шариат маҳкамаларининг мустақил ишлашини таъминлаган. Бухорои шарифда эса Қози Шарифжон Махдум (Садри Зиё) амирликнинг сўнгги қозикалони бўлган. Хоразмда Бобоохун Салимов Хива хонлигининг сўнгги шайхулисломи ва қозикалони эди. У даврларда шайхулислом –раис, қозикалон – ижрочи, аълам эса ҳуқуқий маслаҳатчи сифатида фаолият юритган.
1920–1927-йилларда совет тузуми асрлар давомида шаклланган «Маҳкамаи шаръия» ва «Дорул ифто»лар фаолиятини тўхтатган.
Насриддин МИРЗАЕВ,
Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти докторанти
“Ҳидоят” журналининг 2026 йил 4-сонидан
http://hidoyatuz.taplink.ws